ه‍. علی[۲۲] کریدی متخلّص به رسمی (د. پس از ۱۰۶۵ ه‍.ق.)

۱. عیون الهدایه[۲۳] (تصوّف ـ ترکی عثمانی و عربی)

کتابی در موضوع تصوّف بر اساس اندیشه های علوی- بکتاشی است؛ و در آن، از امامان دوازده گانه: و چهارده معصومِ پاکِ اختصاصی علویان، یاد شده است. این اثر با دیباچه ای به عربی شروع، و به صلواتیهٔ دوازده امام: ختم می شود که آغاز آن صلواتیه چنین است:

اللّهمّ صلّ علی سیدنا نور جمال محمّد المصطفی … امام علی المرتضی … خدیجه الکبری …. فاطمه الزهری … امام حسن خلق الرضا …. اللّهمّ صلّ علی سیدنا نور جمال هشتم، قبله هفتم سلطان خراسان … .

نسخه ای از این اثر در مجموعهٔ پروفسور علی نهاد طرلان، به شمارهٔ ۱۴۱، به خطّ رقعه، در ۱۱۱ برگ نگه داری می شود. عباراتِ آغازین نسخه، گویای بخشی از باورهای بکتاشیان به امامان: و چهارده معصوم پاکِ نزد علویان و نوع ادبیاتِ دینی آنان است:

بسم اللّه الرحمن الرحیم، … من ذریه ولیه و وصیه علی المرتضی و صلّ علی سیدنا خدیجه الکبرا (کذا) و بنت رسول اللّه فاطمه الزهراء؛ الرحمن الرحیم الذی نوّر قلوبنا بمحبّت (کذا) حسن المجتبا (کذا) و بمودّت (کذا) حسین الشهید دشت کربلا؛ مالک یوم الدین الذی ملک علینا زین العابدین بالإمام والهدی؛ إیاک نعبد عباده تبلغنا بالإقامه (کذا) بصحبت (کذا) محمّد الباقر والجعفر (کذا) الصادق؛ و إیاک نستعین کما نستعناک (کذا) محمّد التقی الجواد و علی النقی الهادی الذی (کذا) بهمام (کذا) أهل المجید والعلی؛ اهدنا الصراط المستقیم الذی صراط الاستقامه بالمجد والهدایه والعلی الذی هو المقتدا؛ صراط الذین أنعمت علیهم الذی هو متابعه حسن العسکری و بمتابعت (کذا) مهدی صاحب العصر والزمان؛ غیر المغضوب علیهم و لا الضالین … و نشهد أن لا إله إلا اللّه وحده … و نشهد أنّ محمّداً عبده و رسوله … و نشهد أنّ أمیرالمؤمنین علی ولی اللّه الذی هو فی شأنه [نزلت] سوره هل أتی و صلّی اللّه تعالی علی آل محمّد الطیبین الطاهرین … امام حسن العسکری الذکی، امام محمدمهدی صاحب الزمان قطب الدوران جان جانان … شاه آخر زمان دوازده امام چهارده معصوم پاک … راقم تسویدان صحائف عصیان … تحقیق بیان حال و بو تهجیله شرح ما فی البال ایدرکم … بو ذکر اولنان دوازده امام و چهارده معصوم پاک حضرتلرینک بنده … .

و. بدرالدین احمد رفاعی علوی خلوتی بکتاشی مشهور به سری رفاعی علوی (د. پس از ۱۲۱۴ ه‍.ق.)

۱. اصول، آداب و آیین طریقت بکتاشی = بکتاشی طریقیتنه آئیت اصول ادب آیین لر مجموعه سی = ارکان نامه (تصوّف ـ ترکی عثمانی)

کتابی در تصوّف، در تبیین آداب، عقاید، آیین های طریقتِ بکتاشیه و نیز چگونگی اجرای مراسم علویان در جمع خانه ها است؛ و به تعبیر دیگر، شاید این اثر، یکی از ارکان نامه های بکتاشی بوده باشد و بر پایهٔ تاریخی که در مقدمهٔ اثر آمده، تاریخ تألیفِ آن باید حدود سال ۱۲۱۴ ه‍.ق. بوده باشد. عناوین این اثر می تواند ما را در شناختِ دقیق جزئیاتِ آداب و آیین ها، عقاید، کردار و حتی رفتار بکتاشیان، در برنامه های مختلف زندگی بکتاشی، یاری کند:

نیت غسل، …؛ نیت آبدست؛ تسبیح رکوع؛ سبحان ربّـ [ـی] العظیم و بحمده؛ [تسبیح سجود،] سجده ده سبحان ربی الاعلی و بحمده؛ …؛ السلام علیک ایها النبی [و] رحمه اللّه و برکاته؛ السلام علینا و علی عباد اللّه الصالحین؛ السلام علیکم و رحمه [اللّه] و برکاته، تمام شده. اللّهم صلّی علی محمّد المصطفی و علی المرتضی و فاطمه الزهراء و خدیجه الکبرا والحسن الرضا والحسین المقتول بکربلا و زین العابدین چهارده معصوم پاک را و محمّد بن علی الباقر و جعفر بن محمّد الصادق پاک را و موسی بن جعفر الکاظم و علی ابن موسی الرضا (۲ ب) و محمّد بن علی التقی و علی ابن محمّد النقی والحسن بن علی الزکی و محمّد بن الحسن العسکری الإمام فی العالم المنتظر صلواه اللّه علیهم اجمعین؛ علی فاطمه حسن حسین عمّار سلمان ابوزر [کذا] مقداد بلال صهیب قنبر علی کرچکه هو. باسمه شاه اللّهم صلّ علی سیدنا محمّد المصطفی اللّهم صل علی سیدنا الامام نور امام علی المرتضی اللّهم صل علی سیدتنا نور خدیجه الکبری اللّهم صل علی سیدتنا نور فاطمه الزهری اللّهم صلّ … علی نور امام مهدی صاحب الزمان صلواه اللّه علیهم اجمعین اولین آخرین ظاهرین باطنین طیبین طاهرین لا فتا الا علی لا سیف الا ذوالفقار باسم شاه ناد علیا مظهر العجائب … (۳ الف) و بنبوّتک یا محمّد یا محمّد یا محمّد و بولایتک یا علی یا علی یا علی و بحقّ لا إله إلا اللّه، محمّد رسول اللّه، علی ولی اللّه و بحقّ خدیجه الکبرا و فاطمه الزهری و بحق الحسن والحسین و … (۷ الف) بو ترجمانی اوقیوب بابایه تسلیم ایده …. (۷ ب) سماع فرقلر، علی دوست، آه [کذا] حسین، سلطان علی، حنکار حاجم، سلطان بالیم، اوربان [کذا] بابا، ابدال موسی، قزل ولی، سجاع [کذا] بابا، صالتق بابا، مهدی زمان، … غفلتدن اویاندم جان کوزین قلدم کُشا/ مذهب حق جعفریدر غیرلر باطلدرر/ یتمش ایکی فرقه دن اودم برخی دخی حبّذا/ سِودیکم اون ایکی امام من گروه ناجیم/ پیرم استادم حاجی بکتاش ولی قطب اولیا/ حق دیوب بل بغلدم اقرار ویروب … / رهبرم اولدی محمّد مرشدم علی المرتضی/ برجمال محمّد کمال حسین علی را صلوات … (۹ الف)، …؛ صاغ گؤز امام حسین در، صول گؤز امام حسن در، صاغ قاش فاطمه الزهرا در، صول قاش خدیجه الکبری در، صاغ کبریک یوقاریسی امام زین العابدین در، اشاغیسی امام محمّدباقردر، صول کبریک یوقاریسی امام جعفردر، اشاغیسی امام موسی کاظم در؛ تمّت باسم شاه سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی أنفسهم، اولنجه حق که محمّد علیدر … (۲۴ الف) … هر نه وار ایسه جمله سی ۲۸ حرفله بغلنور و ۲۸ حرف بو سلطانلردر، اوّلاً محمّد، علی، حسن، حسین، زین العابدین، محمّد باقر، جعفر صادق، موسی کاظم، علی الرضا، محمّد تقی، علی النقی، حسن العسکری، محمّد مهدی، معصوملری بیان، محمّد الاکبر عبداللّه، عبداللّه ثانی، بحجت [کذا] القاسم، معصوم حسین، قاسم سعید، علی الاصغر، عبداللّه ثالث، یحیی الهادی، صالح، طیب، جعفر، معصوم جعفر ثانی، قاسم ثالث، امدی معصوملر اون درت اولدی …؛ (۲۴ ب) … اندی ای طالب سجده بکتاشیان بودر …؛ سیاه خطلره اولاً ایکی قاش بر ساج دورت کبرک یدی اولور و ایکی قولاق ایکی گؤز وو ایکی بورون … ایکی گؤز حسن ایله حسین اشارتدر …؛ (۲۹ الف) بعض اسرار تاج شریف …؛ (۳۰ الف) …. در بیان پوست …؛ (۳۳ الف) … رسول حضرتی بیورر أنا و علی من نور واحد … لحمک لحمی … .

نسخهٔ خطی این اثر ارزشمند، در مجموعهٔ ازمیرلی اسماعیل حقی (در کتاب خانهٔ سلیمانیه)، به شمارهٔ ۱۲۴۳، به خطّ سید شیخ احمد بدرالدین خلوتی مصری آطنه وی (همراه مهر گرد بزرگِ وی: مظهر العاشقین، عبده الشیخ احمد بدرالدین در طریق خلوتی مصری …)، با تاریخ کتابتِ سال ۱۲۸۴ ه‍.ق.، در شهر بورسا (بروسه)، در ۳۷ برگ، نگه داری می شود. آغاز [افتادهٔ[۲۴]] این اثر ارزنده، که بسیاری از دیدگاه ها، آیین ها و آداب بکتاشیه، به اجمال و تفصیل، در جای جای آن نمایانده شده، چنین است:

… دستور، خادم الفقراء والمساکین قطب العارفین و ذخر الواصلین فاتح روم ایلی فرقلر سرداری قزل ولی سلطان السید علی افندمزک سنه بیک ایکیوژ اون درت سنه سنده آستانه بالاسنده پوست نشین آن توارث من حقیقه النسب المتصل إلی أشرف الأنام أصلح الصلحاء و افتخار الکبراء خلیفه زمان السید علی دده رحمه اللّه علیه … .

ز. جمال الدین ینی شهری (یکی شهری) بکتاشی مشهور به شیخ جمال الدین لطفی و متخلّص به لطفی (د. پس از ۱۲۷۹ ه‍.ق.)

۱. دیوان لطفی (ادب منظوم ـ ترکی عثمانی)

دیوانی مشتمل بر مدایح و مراثی حضرت علی ۷، امام حسین ۷ و باقی امامان شیعه:، نیز حضرت فاطمه زهرا ۳ و حضرت خدیجه ۳ و چهارده معصوم پاک نزد علویان (برگ های ۱ ب ـ ۶۷ ب) است که به انضمام غزلیات، تخمیسات، رباعیات و مسدّسات (برگ های ۶۸ الف ـ ۱۵۱ الف) به روش بکتاشیان سروده شده است. نسخه ای از دیوان لطفی در مجموعهٔ ارسلان قاینارداغ، به شمارهٔ ۲۷۸، به خطّ تعلیق، با کتابتِ اواخر سدهٔ ۱۳ یا اوایل سدهٔ ۱۴ ه‍.ق.، در ۱۵۱ برگ[۲۵] موجود است که آغاز آن چنین است:

بسم اللّه الرحمن الرحیم،

یار نجه خامه قدرت ازل املای بسم اللّه

بیلندی نقطه با دن عجب معنای بسم اللّه

ح. شاعری بکتاشی متخلّص به شمعی (د. پیش از ۱۲۸۱ ه‍.ق.)

۱. ترکیب بند در مرثیهٔ امام حسین ۷ (مراثی ـ ترکی عثمانی)

ترکیب بندی در مراثی حضرت اباعبداللّه الحسین ۷ و مصائب کربلا با دیباچه ای منظوم دربارهٔ حضرت علی ۷ که به روش بکتاشیان در ۲۴ بیت سروده شده است. شاعر این منظومه (شمعی)، دقیقاً دانسته نیست. آیا شاعر صوفی طریقتِ مولویه، یعنی عاشق شمعی قونوی (د. ۱۲۵۰ ه‍.ق.) است که دیوانی به ترکی دارد (قره بلوط، ۲۰۰۲: ۲/۱۲۸۰) یا شارح شهیرِ بوستان و گلستان سعدی، یعنی شمع اللّه مصطفی چلبی پُرزرینی شمعی (د. ۱۰۰۰ ه‍.ق.)[۲۶] است؛ اینکه یکی از این دو باشد، نیازمند بررسی بیشتر است. از این ترکیب بند، دو نسخهٔ خطّی در کلکسیونِ ارسلان قاینارداغ، یکی به شمارهٔ ۱/۱۳۰، به خطّ رقعه، با کتابتِ ۱۲۸۱ ه‍.ق.، در ۱ برگ (برگ ۳۵ الف) و دیگری، ذیل شمارهٔ ۱۹۴، به خطّ رقعه، با کتابتِ سدهٔ ۱۳ ه‍.ق.، در ۱ برگ (برگ ۳۷ ب) با سرآغاز ذیل نگه داری می شود:

حاجـی بکتاش ولینک بندیکی جان… وار

نعـره دلدن ایدردی عرش اعلایه قـــرار

مظـــهر ســــــرّ علیدر اکا بو یادگـــار

صد هزاران کافری برنده دن قیلدی شکـار

دیـدی ارسلانیم علیدر قدرتیله کردگـــار

لا فتــی إلا علـــــی لا سیف إلا ذوالفقار

ط. شاعری بکتاشی متخلّص به آصف (د. پس از ۱۲۹۲ ه‍.ق.)

۱. دیوانچه آصف (ادب منظوم ـ ترکی عثمانی)

مجموعه ای از ابیاتِ شاعری گمنام از قرن سیزدهم هجری، با نام آصف است که بیشترین آنها در مدایح و مراثی دوازده امام و اهل بیت: سروده شده است؛ و با توجّه به نوع بیان عواطف نسبت به معصومان:، شباهت های محتوایی فراوانی با ادب بکتاشیان دارد و به احتمال قوی، شاعر بکتاشی است؛ البته تردیدی نیست که اثبات این نظر، نیازمند بررسی محتوایی بیشتر است.

دربارهٔ شاعر مذکور باید گفت در برخی مصادر (Karatay, 1961: II/210؛ قره بلوط، ۲۰۰۲: ۱/۷۰۰) از شاعری رومی با تخلّص آصف یاد شده و اثر منظوم وی با عنوان دیوان آصف مضبوط است، اما با توجه به تاریخ کتابتِ آن نسخه (۱۱۳۹ ه‍.ق.)،[۲۷] اتحادِ آن، با شاعرِ ما، که تحقیقاً در سال ۱۲۹۲ ه‍.ق. در قید حیات بوده، محلّ تأمل است، هرچند نظریهٔ نهایی، منوط به بررسی محتوایی این دو اثر است.

نسخهٔ خطی بکتاشی (دیوانچهٔ آصف)، در مجموعهٔ ارسلان قاینارداغ، به شمارهٔ ۱۸۹، به خطّ رقعه، گویا به خطّ شاعر، با تاریخ ۱۲۹۲ ه‍.ق. با این آغاز موجود است:

…[۲۸] شهید … عشقـــه جـــان فدا گلدی ماتم دملری قان آغلیوب صبح و مسا.

شاعر، در جایی از ابیاتش (برگ ۱۶ الف) با نقد صوفی، دربارهٔ سرسپردگی اش به اهل بیت: آورده است:

بیزی طعن ایلمه صوفی خرابـات خدایز بیز

محبّ خـــاندان اهل بیت مصطفـایــز بیز

یولنده بی مهابـا جــان و باش ایلرز قـربان

ازلــــــــدن بنده شاه شهید کربلایــز بیز

لباس فقـــر ایله … ایلرز ملـک قبا ایچره

گدای بــــاب احسان علی المرتضایــز بیز

محمّد له علــی زهرا حسن … الوب گلـدن

حسیـنی بیـز محبت خمـسه آل عبایــز بیز

صلادر اهل درد عشقه آصف بویله گلسونلر

بـو خسته خانه کون و مکان ایچره دوایز بیز

ی. احمد ادیب، قسطنطینی رومی بکتاشی متخلّص به ادیب و خرابی (د. ۱۳۳۵ ه‍.ق.)

۱. دیوان خرابی[۲۹] (ادب منظوم ـ ترکی عثمانی)

مجموعه ای از اشعار شامل قصاید و غزلیات و نیز مدایح و مراثی اهل بیت:، به خصوص موضوع کربلا در قالب مثنوی، ترجیع بند و رباعی و مانند اینها است که با گرایش بکتاشی سروده شده است. بر پایهٔ برخی مصادر خطی به ترکی استانبولی،[۳۰] این شاعر از علویان و بکتاشیان است و در هفده سالگی وارد طریقهٔ بکتاشیه شده و زندگی و اشعار وی تحتِ تأثیر شاعران برجسته ای همچون یونس امره (د. ۸۴۳ ه‍.ق.)،[۳۱] سید عمادالدین نسیمی شیرازی حروفی (د. ۸۳۷ ه‍.ق. در حلب)،[۳۲] قیغوسز ابدال بابا (سدهٔ ۹ ه‍.ق.)[۳۳] و پیرسلطان ابدال سیواسی (د. ۹۵۷ ه‍.ق. در سیواس)[۳۴] است. شاعر مذکور ارادت خاصّی به آستان عصمت و طهارت: دارد؛ مراثی متعددی دربارهٔ حادثهٔ جان سوز کربلا، عاشورا و به ویژه امام حسین ۷ سروده است. بخشی از سرآغاز ترکیب بندِ مرثیهٔ وی (۱۵ ب)، که با زحمت خوانده می شود، چنین است:

ایتمیوب شــــاه پیـــامبر … حقدور …[۳۵]

کوفـیا در بیوفـــالــر نقض عهد ایتمز مگر

قــره العین رسولــــی ایلمـشلر در بــدر

واریــسه گـــــــل … شاه رسول اللّه اگر

ای صبا وار کربلا دشتنـــــده ایله بر گذر

ویر بزه لطف آیت حسین بن علیدن بر خبر

نسخهٔ خطی دیوان خرابی، در کلکسیونِ احسان محوی (در کتاب خانهٔ سلیمانیه)، به شمارهٔ ۹۸، به خطّ رقعهٔ خود شاعر (خرابی)، با تاریخ ۱۳۰۸ ه‍.ق.، در ۲۸۵ برگ نگه داری می شود و آغاز آن چنین است:

فلکک لطفی، بتون جاهل و نادان اولان

یاغدریر درد و بلا، کامـــــل عرفان اولان

ک. شاعری بکتاشی متخلّص به حیدری (د. پس از ۱۳۳۵ ه‍.ق.)

۱. دیوانچه حیدری (ادب منظوم ـ ترکی عثمانی)

مجموعه ای از اشعار و ابیات شاعرِ متأخرِ گمنامِ بکتاشی است که در نیمهٔ نخست سدهٔ ۱۴ ه‍.ق. (حدود ۱۳۳۵ ه‍.ق.) در استانبول سروده است. دست نویس این اثر به خطّ شاعر، در مجموعهٔ ارسلان قاینارداغ، به شمارهٔ ۱۸۵، به خطّ رقعه، با تاریخ نگارش ۱۳۳۵ ه‍.ق.، در استانبول، در ۱۴ برگ، نگه داری می شود که آغاز آن چنین است:

ینه حسرت ایله چیرپنمـاق جـان پیر ئه وینـه

اولسه جنت بدل اولماز که جریان پیر ئه وینه

ل. مجموعه ای از آثار مخطوط بکتاشی ناشناخته

۱. نَفَسلر (تصوّف ـ ترکی عثمانی)

مجموعه ای صوفیانه به نظم و نثر، منتسب به علویان و بکتاشیان شامل ابیات، مدایح و مراثی اهل بیت: و به خصوص رثای امام حسین ۷ است که به نظر می رسد در نیمهٔ دوم سدهٔ ۱۳ ه‍.ق. نگارش یافته است. این مجموعه که بیشتر با عنوان نَفَس-  نَفَس آمده است، اشعاری با مضامین صوفیانه از شخصیت های شهیر علویان همچون شهیدی، پیرسلطان، شاهی، حسن بابا، بوسنوی بابا، سلطان ابدال، ترابی بابا، علی دده، رضوان، همت، شکری ولی و … است. باید دانست که نَفَس یا دوریه، مجموعه اشعاری به زبان ترکی با وزن هجایی است که معمولاً در قالبی عامیانه و ساده، سروده شده است؛ و علویان و بکتاشیان به مناسبت هایی، در مراسم های مذهبی، همراه با موسیقی و سماع می خوانده اند (بجنوردی، ۱۳۸۳: ۱۲/۴۰۰).

نسخهٔ خطی این اثر، به خطّ مؤلف، در مجموعهٔ علی نهاد طرلان، به شمارهٔ ۱/۷۸، به خطّ رقعه (برخی چلیپا)، از سدهٔ ۱۳ ه‍.ق.، در ۴۵ برگ نگه داری می شود و سرآغاز آن چنین است:

بسم اللّه الرحمن الرحیم، نفس شهیدی:

بویلـــــه بیورمشکر پیرلر ارنلر

سرّی سرّ ایلین جانه عشق اولسون

۲. نوحه نامه (تاریخ معصومین: ـ فارسی)

کتابی در بیان احوال، فضایل و مصائب اهل بیت:، به خصوص مصائب حضرت ِسیدالشهدا ۷ و خاندان مطهرّش که مؤلفی ناشناس (گویا بکتاشی) در ۲۳ مجلس با دیباچه ای مفصّل در ثواب گریه بر مصائب حضرت نگاشته است؛ با توجّه به روش نگارش و نیز برخی نقل قول ها از کسانی مانند ویرانی بکتاشی[۳۶] (برگ ۵۳ ب)، احتمال دارد این اثر متنی علوی ـ بکتاشی بوده باشد، هرچند به دلیل اتحاد روش با نوع آثار امامیه، بعید نیست متنی متعلّق به شیعهٔ امامیهٔ اثناعشری بوده باشد؛ امّا چون عراق در آن دوران، در قلمرو امپراتوری عثمانی بوده است، بکتاشیان نیز در کربلا و نجف توطّن و حضوری چشمگیر داشتند. لذا از این منظر، هیچ استبعادی وجود ندارد. امّا دربارهٔ تاریخ تألیف اثر باید گفت چون مؤلف از ویرانی دده (زنده در نیمهٔ نخست سدهٔ ۱۱ ه‍.ق.) نقل قول هایی می کند، طبعاً تألیف اثر باید بین نیمهٔ دوم سدهٔ ۱۱ تا نیمهٔ نخست سدهٔ ۱۲ هـجری و ترجیحاً بین سال های ۱۰۳۰ ه‍.ق.[۳۷] تا ۱۱۴۰ ه‍.ق.[۳۸] بوده باشد.

نسخهٔ خطی این اثر، اکنون در کلکسیونِ تکه لی اوغلی (کتاب خانهٔ سلیمانیه)، به شمارهٔ ۱/۴۵۰، به خطی نستعلیق مایل به نسخ، با کتابتِ محمّدعلی بن حاجی حسین، و با تاریخ نیمهٔ دوم سدهٔ ۱۱ یا نیمهٔ نخست سدهٔ ۱۲ ه‍.ق.[۳۹] در ۶۱ برگ (برگ های ۱ ب ـ ۶۱ الف) نگه داری می شود. آغاز نسخه چنین است:

بسم اللّه الرحمن الرحیم، ثنا و ستایش مر خدای راست که از برای هر بلا جزایی و از برای هر عنا عطایی مقرر و مقدر فرموده است … مجلس اول در وفات حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله … .

نتیجه  و پیشنهاد

اثبات فرضیه ها و یافتنِ پاسخ نهایی پرسش ها دربارهٔ عقاید بکتاشیان، نیازمند بررسی عمیق و دقیق محتوای متون کهن منظوم و منثور علویان است؛ امّا بررسی گونه شناختی مقدّماتی بخشی از مصادر و متون کهنِ نگارش یافته به قلم آنها، وجود عناصرِ مشترک قوی اعتقادی و مشابهت ها و تأثیرپذیری رفتاری آنان از آموزه های مکتب نورانی اهل بیت:، حاکی از آن است که بدون تردید، علویان بکتاشی، به عنوان مذهبیِ اسلامی  صوفی، بخشی از جامعهٔ شیعیِ دورمانده از اصل خویش اند و جریان های متأخّرِ سکولاری که می کوشند این نظریه را صورت بندی کنند که «بکتاشیه هویتی مستقلّ دارد و فقط در دوره هایی از تاریخ عثمانی، مؤلفه هایی از آموزه های شیعی، به انحاء مختلف، همچون از طریق حروفیه (با هویتِ شیعی تأویلی)، بر باورهای بکتاشیه، تأثیراتی نهاده است»، حداقل به شهادتِ متونِ کهن محلّ تأمل است؛ متونی که صریحاً به آموزه ها و تأثیراتِ «مذهب جعفری» و تلقّیاتِ گسترده و همه جانبهٔ آنان از این مکتبِ نورانی اهل بیت:، اشارت دارد.

با توجّه به وجود عناصرِ مشترک قوی اعتقادی و رفتاری میان شیعیان اثناعشری و علویان بکتاشی و فقدان یا قلّتِ منابع پژوهشی دقیق و عمیق، راجع به بکتاشیان، به زبان فارسی، پیشنهاد می شود برای شناخت بیشتر و دقیق ترِ آنان، در کنارِ ایجاد مراکز علمی تخصّصی و نیز گسترش تعاملات بیشتر با علویان، ساختارهای موجودِ مرتبط با علویان در مراکز علمی کشور، همچون «کمیتهٔ علویان» در مراکزی مانند دانشگاه ادیان، جامعه المصطفی ۹، یا سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، به صورتی کارآمد و علمی، تقویت شود؛ و به دلیل وجودِ سرچشمه های مطالعاتی و پژوهشی گسترده دربارهٔ بکتاشیه، به زبان های ترکی عثمانی (با الفبای عربی) و ترکی استانبولی (لاتین)، امید است بر پایهٔ میراث کهن مکتوبِ آنان (نسخ خطی) و نیز بر پایهٔ یافته ها و مطالعاتِ جدید غربیان یا خودِ علویان دربارهٔ علویان، پژوهش های جدیدی در قالبِ رساله و پایان نامهٔ دانشگاهی، ترتیب داده شود.

پی نوشت ها

[۲۳]. دربارهٔ این اثر نک.: قره بلوط، ۲۰۰۲: ۳/۲۲۳۷- ۲۲۳۸.

[۲۴]. به نظر می رسد حداقل چند برگی از آغاز نسخه افتاده است.

[۲۵]. گویا یک یا دو برگ از انجام نسخه ساقط شده است.

[۲۶]. دربارهٔ شرح حال شمعی پرزرینی نک.: بروسه لی، ۱۳۴۲: ۲/۲۵۸.

[۲۷]. نسخهٔ موزهٔ توپقاپی سرای ـ استانبول، به شمارهٔ ۸۷۴ خزینه.

[۲۸]. کلماتی از ابیات آغازین نسخه خوانده نشد.

[۲۹]. دربارهٔ این اثر نک.: قره بلوط، ۲۰۰۲: ۱/۵۷۱.

[۳۰]. http://turkcebilgi.org (1392-1-20).

[۳۱]. دربارهٔ احوال یونس امره، نک.: قره بلوط، ۲۰۰۲: ۵/۴۰۲۸-۴۰۲۹.

[۳۲]. دربارهٔ احوال نسیمی، نک.: مدرّس تبریزی،۱۳۷۴: ۶/۱۷۴.

[۳۳]. دربارهٔ احوال قیغوسوز ابدال نک.: بغدادی، ۱۹۹۰: ۱/۱۴۳؛ بروسه لی، ۱۳۴۲: ۱/۱۴۴ـ۱۴۵.

[۳۴]. دربارهٔ احوال پیرسلطان سیواسی نک.: حدّاد عادل، ۱۳۷۹: ۵/۹۰۹ـ۹۱۰.

[۳۵]. دو کلمه خوانده نشد.

[۳۶]. چون ویرانی بابا مدتی در عراق، مجاور مرقد حضرت علی (ع) در نجف اشرف بوده است، بعید نیست این اثر را نیز یکی از علویان متمایل به امامیه در عراق (جزء امپراتوری عثمانی) نگاشته باشد.

[۳۷]. ویرانی بابا، در همین سال، گویا با شاه عباس صفوی، در نجف اشرف، ملاقاتی داشته است که پیش تر به آن اشاره شد.

[۳۸]. نسخهٔ مذکور فاقد تاریخ کتابت است، اما در یادداشت های روی نسخه، تاریخ ۱۱۴۰ ه‍.ق. دیده می شود.

[۳۹]. در آغاز، یادداشت هایی با تاریخ ۱۱۴۰ و ۱۱۶۱ ه‍.ق. دارد.

مراجع

قرآن کریم.

انوشه، حسن (۱۳۸۳). دانش نامهٔ ادب فارسی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ج۶.

بجنوردی، کاظم (۱۳۸۳). دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائرهالمعارف اسلامی، ج۱۲.

البخاری، محمد بن اسماعیل (۱۹۸۱). الصحیح، تصحیح: محمد ذهنی افندی، استانبول: بی نا.

بروسه لی (بروسوی)، محمّدطاهر (۱۳۴۲). عثمانلی مؤلفلری، استانبول: مطبعهٔ عامره، ج۲.

بغدادی، اسماعیل  پاشا (۱۹۹۰). هدیه العارفین، بیروت: دار الفکر، الطبعه الثانیه.

الترمذی، محمد بن عیسی (بی تا). السنن، تصحیح: ابراهیم عطوه عوض، بیروت: بی نا.

حدّاد عادل، غلام علی (زیر نظر) (۱۳۷۹). دانش نامهٔ جهان اسلام، تهران: بنیاد دایرهالمعارف اسلامی، ج۵.

دانش پژوه، محمّدتقی (۱۳۳۲). فهرست نسخه های خطی کتاب خانهٔ مرکزی دانشگاه تهران، تهران: دانشگاه تهران، ج۴.

سبحانی، توفیق؛ آق سو، حسام الدین (۱۳۷۴). فهرست نسخه های خطی فارسی کتاب خانهٔ دانشگاه استانبول، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

سبحانی، توفیق؛ انصاری، قاسم (۱۳۵۵). «حاجی بکتاش ولی و طریقت بکتاشیه»، در: نشریهٔ دانشکدهٔ ادبیات و علوم انسانی (دانشگاه تبریز)، س۲۸، ش۱۲۰، ص۵۰۵-۵۴۶.

الطهرانی، آقابزرگ (۱۳۸۶). الذریعه إلی تصانیف الشیعه، تهران: چاپ خانهٔ دانشگاه تهران، ج۴ و۹.

الطهرانی، آقابزرگ (۱۹۵۹). الذریعه إلی تصانیف الشیعه، نجف اشرف: مطبعه القضاء، ج۱۳.

قره بلوط، علی رضا؛ قره بلوط، احمد طوران (۲۰۰۲). معجم تاریخ التراث الإسلامی فی مکتبات العالم، قیصری: دار العقبه.

متّـقی، حسین (۱۳۸۱). فهرست نسخه های خطی ترکی کتاب خانهٔ آیت اللّه العظمی مرعشی نجفی، قم: کتاب خانه آیت اللّه العظمی مرعشی نجفی، ج۱.

متّـقی، حسین (۱۴۲۳). معجم الآثار المخطوطه حول الإمام علی بن أبی  طالب 7: الدلیل الببلیوغرافی لـ ۱۰۰۰۰ مخطوطه محفوظه فی مکتبات العالم، قم: مکتبه آیه اللّه العظمی المرعشی النجفی.

مدرّس تبریزی، محمدعلی (۱۳۷۴). ریحانه الادب، تهران: کتاب فروشی خیام.

Bariş, Hasip ve başkalar (1981). Türkiye Yazmaları Toplu Kataloğu, 34 (I), Ankara.

Karatay, F. Edhem (1961). Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Türkçe Yazmalar Kataloğu, c. II, Istanbul.

KUT, Günay (1989). Tercüman Gazetesi Kütüphanesi Türkçe Yazmalar Kataloğu, c. I, Istanbul.

Noyan Dedebaba, Bedri (1998-2011). Bütün Yonleriyle Bektaşilik ve Alecilik, Vols. I-IX, Ankara.

http://www.forumdas.net (تاریخ دسترسی: ۱/۲/۱۳۹۲).

http://www.turkcebilgi.org (تاریخ دسترسی: ۱/۲/۱۳۹۲).

نویسندگان:

حسین متقی: دانشجوی دکتری شیعه شناسی، دانشگاه ادیان و مذاهب قم

 رسول جعفریان: استاد گروه تاریخ دانشگاه تهران

پژوهشنامه مذاهب اسلامی شماره ۷

انتهای متن/