عالمان شهرسازی، فضاهای شهری را به دو دسته تقسیم می‌کنند؛ فضای حرکت و فضای مکث. خیابان‌ها با جنب وجوش‌های شبانه روزی و فراهم کردن امکان عبور پیاده و سواره، نماد حرکت در شهر محسوب می‌شوند. تونل‌های شهری، گذرگاه‌ها و پیاده‌روها هم معنای مشابهی در ادبیات شهرنشینی دارند اما مکث هم جایگاه‌هایی در شهر دارد. فضاهایی که در شهرهای امروز ما گم شده‌اند.

میدان یکی از مهم‌ترین فضاهای مکث در طراحی شهری است. عنصری که در شهرهای باستانی محل تجمع و تحولات اجتماعی و سیاسی بوده و تا امروز هم در بسیاری از شهرها نقش محوری دارد.

در شهر ما اوج شکوفایی شهرسازی در دوره قاجار منجر به ایفای نقش مهم میدان در فضای شهری می‌شود. میدان‌های محلی با با داشتن مسجد، بازارچه، حمام و … نیازهای روزمره ساکنین را برطرف می‌کردند و میدان‌های مرکزی نقش‌ها و عملکردهای متفاوت تجاری، ورزشی، مذهبی، اداری و حکومتی می‌گیرند. میدان‌هایی مانند آستانه، میدان کهنه، میدان شاه حمزه، فضای شهری اطراف مسجد جامع قم و… از جمله مصادیق اهمیت نقش میدان در فضای قم قدیم هستند. فضاهایی که امروزه اغلب به دست فراموشی سپرده شده و نیاز به توجه جدی و بازسازی دارند.

با ورود اتومبیل به شهرهای ایرانی، نقش میدان به تدریج رو به ضعف گذاشت. بسیاری از مراکزی که در گذشته محل رو در رو شدن مردم، انجام مراسم مذهبی، گفتگوهای چند جانبه و تحولات سیاسی محسوب می‌شد، به حاشیه رفت و در بافت جدید شهری هم فضایی به عنوان جایگزین به وجود نیامد. توسعه‌ها سواره‌محور شد و عرصه روز به روز به پیاده‌ها تنگ‌تر. حتی فلکه‌ها که نقش ترافیکی داشت و با داشتن آبنما یا فضای سبز موجب تلطیف فضای شهری شد در موارد بسیاری از بین رفت یا به خاطر چاره‌اندیشی‌های ترافیکی به فضاهایی بی مصرف تبدیل شد که تنها از کنار آن عبور می‌کنند و مرکزیت خود را از دست داده‌اند.

آن فلکه‌هایی هم که مانده‌اند اکثر از ذوق معماری خالی هستند. بخش قابل توجهی از این فضاها بدون توجه به فرهنگ بومی طراحی می‌شود و صرفا جنبه صوری و زیبایی ظاهری دارد. در حالی که در معماری ایرانی، میادین یکی از ویژگی‌های خلاق برگرفته از هویت ساکنان شهرها محسوب می‌شوند.

معمولا ساکنان شهرها، میادین را وسیله بازشناسی محلات می‌دانستند. مکث کردن علاوه بر اینکه موجب می‌شود شهروندان فرصتی برای تعامل با یکدیگر داشته باشند، شرایطی فراهم می‌کند تا مردم به جزئیات کالبدی فضا نیز دقت کافی داشته باشند.

سید مجید فارغیان قمی، کارشناس شهرسازی و استاد دانشگاه در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به تفاوت میان فلکه و میدان گفت: در محاوره‌های عمومی این دو لغت به جای هم استفاده می‌شوند اما در اصطلاحات شهرسازی میان این دو عنصر شهری تفاوت وجود دارد.

وی با اشاره به اینکه در میدان اصالت با پیاده است و در فلکه با سواره خاطرنشان کرد: فلکه‌ها تنها عملکرد ترافیکی دارند اما به این دلیل که می‌توانند اشکال متنوع داشته باشند، فضای شهر را تلطیف می‌کنند.

نهضت شهرسازی بدون فلکه

فارغیان با اشاره به اینکه در پنج سال گذشته نهضتی در شهرسازی در شهر قم به راه افتاده که همین فلکه‌ها را هم از میان برمی‌دارد افزود: در این مدت چند فلکه مهم از نظر هویت شهری حذف شده‌اند که برای مثال می‌توان به فلکه صفائیه، میرزای قمی و گلزار شهدا اشاره کرد که نمادهای شهری خوبی محسوب می‌شدند و سابقه تاریخی داشتند.

به عقیده این کارشناس شهرسازی اگر به دلایل ترافیکی برخی از این نمادهای شهری از بین می‌رود، شایسته است که شهرداری آن را به طریق دیگری جبران کند.

وی با اشاره به نقش میادین در شکل گیری اجتماعات مردمی اظهار داشت: بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، تنها میدانی که در شهر قم ساخته شده، میدان بزرگ امام خمینی(ره) بوده که ظرفیت خوبی برای شکل گیری اجتماعات محسوب می‌شود.

بلوار پیامبر اعظم(ص) و ظرفیت شکل‌گیری میادین شهری

فارغیان ادامه داد: شهر ما در حال حاضر از نظر عناصر انسانی که حضور پیاده در آن در نظر گرفته شده باشد و همینطور نمادهای هویتی ضعف دارد و توجهات تنها به نیازهای دم دستی معطوف است.

وی به ظرفیت‌هایی که در طرح تفصیلی جدید و برنامه‌های آینده شهرداری برای ایجاد میادین در شهر قم اشاره کرد و گفت: در طرح بلوار پیامبر اعظم(ص) پیرامون امام زاده احمد بن قاسم(ع) یک میدان بسیار خوب طراحی شده که کار تملک آن تمام شده و نیاز به یک همت برای شکل‌گیری دارد. جوار پارکینگ شرقی حرم مطهر هم فضایی وجود دارد که برای این کار در نظر گرفته شده که امیدواریم به زودی شکل بگیرد.

این استاد دانشگاه با اشاره به اینکه برخی از میادین کارکرد محلی دارند و برخی دیگر می‌توانند حتی کارکرد ملی در شهری مانند قم داشته باشند اظهار داشت: میادینی مانند سلطان محمد شریف، مسجد جامع، شاه حمزه و میدان کهنه میادینی هستند که در مقیاس خودشان می‌توانند کارکرد محلی داشته باشند. برخی از این میادین امروز باقی مانده‌اند، برخی لطمه دیده و برخی دیگر نیاز به توجه دارند.

وی با اشاره به ضعیف بودن این عنصر در طراحی فضاهای جدید شهری اظهار داشت: به عنوان مثال در پردیسان تقریبا فضایی که بشود نام میدان بر آن گذاشت، وجود ندارد. فضای باز شهری هست اما آن تمرکز و غنایی که موجب شود، تعریف میدان به آن تعلق بگیرد، وجود ندارد.

فارغیان با اشاره به ویژگی‌های یک میدان گفت: فضای شهری که به عنوان میدان در نظر گرفته‌ می‌شود باید انعطاف‌پذیری هم داشته باشد. یعنی در مواقع لزوم امکان تبدیل آن به فضایی برای شادی، عزاداری، قرارهای اجتماعی، اوقات فراغت و … وجود داشته باشد.

منبع : مهر