به گزارش پایگاه اطلاع رسانی خبرقم (قم‌نا)، معماری محلات و خانه‌ها در قم بر اساس استقلال، حرمت حریم خانواده‌ها و اهمیت خلوت‌گزینی شکل‌گرفته است. مرزهای پردوام محلات و خانه‌ها، کم‌عرض و بن‌بست بودن کوچه‌ها و محلات، بام‌های گنبدی و تخت، نشانگر نوعی از استقلال در واحدهای مسکونی شهر است.

در تجزیه ‌وتحلیل مسکن در بافت تاریخی شهر قم، گوناگونی فضاها، درجات مختلف پوشیدگی و شیوه‌های ترکیب مرتبط با زندگی اجتماعی قابل‌مشاهده است. معماری قم، شکل خاصی از معماری مناطق کویری است.

 معماری محلات و خانه‌ها در قم بر اساس استقلال، حرمت حریم خانواده‌ها و اهمیت خلوت‌گزینی شکل‌گرفته است. مرزهای پردوام محلات و خانه‌ها، کم‌عرض و بن‌بست بودن کوچه‌ها و محلات، بام‌های گنبدی و تخت، نشانگر نوعی از استقلال در واحدهای مسکونی شهر است.

در تجزیه ‌وتحلیل مسکن در بافت تاریخی شهر قم، گوناگونی فضاها، درجات مختلف پوشیدگی و شیوه‌های ترکیب مرتبط با زندگی اجتماعی قابل‌مشاهده است. معماری قم، شکل خاصی از معماری مناطق کویری است.

امامان معصوم علیهم‌السلام در مناسبت‌های مختلف، شهر قم و اهالی آن را موردعنایت قرار داده و عبارات زیبایی را _که حاکی از علاقه‌مندی آن بزرگواران به این خطه ایران بوده‌است_ بیان می‌کردند.

به نظر می‌رسد تعداد اخبار و احادیثی که در مورد شهر قم از ائمه اطهار علیهم‌السلام روایت‌شده درباره هیچ‌یک از شهرهای ایران روایت نشده است. مرحوم شیخ حسین مفلس در کتاب «تحفه الفاطمیین» چهل حدیث درباره قم نقل کرده است.

در قم رنگ و بوی معماری، دینی نیست

قم شهر اهل‌بیت و محل اجتماع یاوران حضرت مهدی (عج) نامیده شده است. با توجه به سفارش رسول اکرم و ائمه اطهار(ع) در مورد این شهر اسلامی سؤالی که از مدیران و برنامه ریزان شهری و منطقه‌ای مطرح می‌شود؛ این است که آیا وضعیت کنونی شهر قم درشان یک شهر اسلامی است!؟ آیا در طرح‌ها و برنامه‌های توسعه شهری مؤلفه‌های شهر اهل‌بیت (ع) لحاظ شده است!؟ بافت اطراف حرم حضرت معصومه (س) با کدام تفکر ایجادشده و می‌خواهد بازسازی بشود!؟

قم به‌سرعت در حال تبدیل‌شدن به یک شهر مدرن وبی روح است و مدیران شهری نیز در سخنرانی‌ها وهمایشات صرفاً از وضع موجود انتقاد می‌کنند.

در دهه پنجم انقلاب انتقاد از نظام شهرسازی و معماری غیر اسلامی حاکم بر کشور لازم است اما کافی نیست.

ضوابط معینی در بکارگیری معماری اسلامی در شهر قم وجود ندارد

در همین رابطه یک کارشناس معماری در گفتگو با خبرنگار مهر بیان می‌کند: “بستر سازی سیر انسان از کثرت به وحدت ویژگی بارز معماری اسلامی در قم است”.

احسان موسوی گفت: “معماری اسلامی از ظاهر و باطنی زیبا برخوردار است و روح را تغزیه می‌کند. معماری اسلامی علاوه بر درون گرا بودن، برون گرا نیز هست و بیرون ساختمان به اعتبار درون آن شکل می‌گیرد”.

وی ادامه داد: “متاسفانه ضوابط معینی در بکارگیری معماری اسلامی در شهر قم وجود ندارد”.

موسوی با اشاره به اینکه معماری‌های به اصطلاح امروزی که در شهر قم در حال اجرا هستند به معماری اصیل و سنتی  لطمه زده است افزود: “نباید به بهانه به روز شدن، به نما و اصالت معماری خود لطمه وارد کرد”.

نزدیک به ۱۰ سال است که رهبر انقلاب با انتقاد از معماری های سبک غربی در شهرهای مختلف کشور بر لزوم ترویج معماری ایرانی-اسلامی در شهرها تاکید کرده اند.

رهبر انقلاب نیز در بیانات خود در اجتماع بزرگ مردم قم آبان ۸۹ در مورد معماری قم فرمودند: “آنچه را که من تأکید می‌کنم، معماری و شهرسازی قم است. امروز کارهای بزرگی در قم دارد انجام می‌گیرد، ساخت‌وسازهایی انجام می‌گیرد؛ حتماً در این معماری‌ها باید ملاحظه کنند که معماری اسلامی باشد؛ نمادهای انقلاب در این شهر، در معماری‌ها مشاهده شود؛ چون اینجا شهر اسلام و شهر انقلاب است”.

فراموشی معماری ایرانی – اسلامی در قم

در روزگاری که معمار از مراحل ساخت و ساز یک بنا حذف شد و صفر تا ۱۰۰ طراحی ساختمان ها به مهندسان عمران سپرده شد، قابل حدس بود که روزی تمام ساختمان های ما با یک معماری مشخص غربی شبیه به یکدیگر شوند.

گویا مهندسان عمران که سررشته ای از معماری ندارند یا می توانند ساختمان ها را شیشه ای بسازند، یا رومی یا ساده. آنها توانایی طراحی ساختمان هایی با المان های ایرانی و اسلامی را ندارند. در ساختمان هایی که مهندسان عمران طراحی می کنند و می سازند نه در نما نشانه ای از فرهنگ ایرانی – اسلامی دیده می شود و نه در داخل ساختمان.

نظام شهرسازی و معماری قم چه تناسبی با ساکنین آن دارد؟ در شهر قم اتباع خارجی فراوانی سکونت دارند که هرکدام می‌توانند معرف ویژگی‌های شهر قم، درجگان باشند. آیا در طراحی فضاهای شهری نظرات آنان لحاظ شده است؟

پردیسان قم نتیجه تفکرات لیبرالیستی مدیریت شهری و برنامه ریزان شهری است و هیچ تناسبی با ویژگی‌های ساکنین آن‌ها ندارد. با توجه به تأثیرگذاری محیط بر رفتار و سبک زندگی، ساکنین این بافت در آینده با چالش‌های اجتماعی در این شهرک خوابگاهی روبرو خواهند شد چراکه ویژگی‌های تمدن غرب در مکان‌یابی و نحوه چیدمان فضایی کاربری‌ها و نحوه معماری ساختمان‌ها قابل‌رؤیت است.

فرهنگ رومی، نتیجه غفلت از شبیخون جریان غرب‌گرا

بافت اطراف حرم حضرت فاطمه معصومه (س) نیز بر اساس جهان‌بینی غرب و اصالت لذت شکل‌گرفته و ترکیب فضاها و عملکرد کاربری‌ها باروحیه زیارت سازگاری ندارد.

به نظرمی رسد در این چند دهه حوزه معماری و شهرسازی با یک نفوذ سازمان‌یافته روبرو بوده است که سعی در تغییر سبک زندگی شهری داشته است. وضعیت امروز شهرهای ما ازجمله قم نیز نتیجه غفلت از این شبیخون جریان غرب‌گرا بوده است.

قم یکی از شهرهایی است که امروز در حال بلعیده شدن توسط فرهنگ رومی است. معماری منازل و ساختمان ها در این شهر هیچ نشانی از فرهنگ ایرانی-اسلامی ندارند.

معماری با سبک روم و یونان که در ۲هزار سال پیش به عنوان سبک کلاسیک و در دو قرن پیش به نام نئوکلاسیک برای مدتی مطرح شد، این روزها در جامعه ایرانی ما با کهن ترین پیشینه تاریخی کپی برداری می‌شود.

نمای «رومی» بکار رفته در معماری این روزهای شهر قم که تقلیدی از معماری غربی و کلیسایی و برگرفته از بخش‌هایی از کلیسای «ساگرادا فامیلیا بارسلون اسپانیا»، «معبد رومی پانتئون»، «معبد ژوپیتر لبنان»، «گنبد فلورانس ایتالیا» و دیگر معماری‌های کلیسایی باستانی است، همگی با رویکرد سبک باروک که به منظور جذب مردم به کلیسا مجبور به استفاده از جلال و جبروت در معماری بهره می‌گرفتند، ساخته شده است.

این سبک از معماری که با هزینه‌های سنگین در هر منطقه‌ای از شهر به منظور متمایز ساختن خود نسبت به همسایگان اجرا می‌شود به دلیل ماندگاری بالا، خود به تنهایی قادر به ایجاد اختلاف طبقانی، اختلاف فرهنگی و به طور کلی تغییر سبک زندگی در مردم خواهد شد.

باید شاخصه‌های شهر اسلامی را از منابع دین کشف و در توسعه شهر از آن‌ها استفاده کرد

اگر قرار است طرح و برنامه‌ای برای شهر قم در نظر گرفته بشود باید برچسب شهر اسلامی در آن لحاظ بشود ومولفه ها و شاخص‌های شهر اسلامی در طرح‌ها و برنامه‌ها لحاظ شود. یکی از چالش‌های مهمی که امروز با آن روبه‌رو هستیم نگرش نسبت به شهر است؛ جهان‌بینی و نگرش ما سبک زندگی را شکل می‌دهد؛ پس باید موردتوجه قرار بگیرد.

تمدن غرب توانسته است ارزش‌ها و فرهنگ خودش را در فضای شهر به رخ دیگر تمدن‌ها بکشد و سبک زندگی شهروندان را تحت تأثیر قرار دهد.

با توجه به برتری و جامعیت تمدن اسلام نسبت به دیگر تمدن‌ها برای تحقق تمدن نوین اسلامی باید مؤلفه‌ها و شاخصه‌های شهر اسلامی را از منابع دین کشف و در طرح‌ها و برنامه‌های توسعه شهری از آن‌ها استفاده کرد.

با توجه به این‌که حوزه علمیه قم از ظرفیت علمی بالایی برخوردار است؛ مدیریت حوزه می‌تواند با برگزاری نشست‌ها وهمایشات تخصصی سعی در تغییر تفکرات مدیریت شهری وضع موجود داشته باشد.

یکی از اقداماتی که در این برهه از زمان بیش‌ازپیش نیاز است پرداختن به فقه شهر و شهرسازی با رویکرد تمدنی است چراکه شهر بستر تحقق دیگر سازه‌های تمدن است و اگر موردتوجه قرار نگیرد، در مسیر رسیدن به تمدن نوین اسلامی با مسئله جدی روبرو خواهیم شد.

منابع:

 https://www.mehrnews.com/news/1518277

http://www.hawzahnews.com/news/456736

http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=10302

http://tnews.ir/site/ab90120439300.html

https://www.isna.ir/photo/97072212571

 * علی شعبانی