پایگاه اطلاع رسانی خبرقم (قم‌نا) | مهدی هواسی: زباله امروزه چالشی زیست محیطی برای تمامی دولت‌ها و تهدیدی برای سلامتی و بهداشت جامعه جهانی است. در گذشته زباله و دور ریختنی‌ها در موادی خلاصه می‌شد که با رها کردن آن در طبیعت در اندک زمانی به خودی خود رو به اضمحلال و تجزیه می‌رفت و یا جنس و حجم آن به گونه‌ای نبود که به تهدیدی برای بشر و محیط زیست تلقی شود؛ اما با پیشرفت تکنولوژی و تولید پلیمرهای شیمیایی و دور ریختنی‌های جدید، موضوع تولید پسماند نیز مفهوم جدیدی پیدا کرده است.

به عنوان نمونه «پلاستیک» از مواد پلیمری تشکیل شده که حدود ۲۵۰ تا ۵۰۰ سال طول می‌کشد تا تجزیه شود. علاوه بر وجهه زشتی که حجم انبوه پلاستیک در فضاهای خارج شهری به طبیعت می‌دهد؛ گزارشات متعددی نیز از بلعیدن پلاستیک توسط حیوانات وجود دارد که منجر به مرگ آنان شده است.

از طرفی در اثر سوزاندن پلاستیک برای از بین بردن آن، ترکیبات متعددی از آلاینده‌ها حاصل می‌شود که خطرات جدی برای محیط زیست و سلامت انسان‌ها به همراه دارد. حال یک نایلون و یا بطری پلاستیکی نوشابه را در نظر بگیرید که پس از یک بار استفاده، دور ریختنی محسوب می‌شود! چه حجمی از پسماندهای این چنینی در روز تولید خواهد شد!

از همین رو است که افزایش روز افزون مقادیر زباله‌های شهری و مشکلات ناشی از دفن یا سوزاندن زباله، جامعه بشری را از یک سو به کاهش میزان زباله‌های تولیدی و صرفه جویی در برداشت از منابع طبیعی و از سوی دیگر «اهمیت بازیافت» را پر رنگ‌تر می‌کند. در حقیقت هدف از این امر، متوقف ساختن یا کاهش دادن اثرات سوء زباله‌ها بر سلامتی انسان است.

افزون بر این، این دور ریختنی‌های نه چندان خوشایند، می‌تواند نوعی سرمایه و ظرفیت نیز برای دولت‌ها باشد. ظرفیتی که امروزه با نام «طلای کثیف» خوانده می‌شود و سیستم‌های خدمات شهری دولت‌های مدرن را بر آن داشته که این تهدید را به فرصت تبدیل کنند.

در نگاه کلی اهمیت بازیافت پسماند بر هیچ دولتی پوشیده نیست و تمام کشورها بر اهمیت این موضوع صحه می‌‌گذارند؛ اما بحثی که در این بین مطرح است وجود و عزم موسسات و سازمان‌های خدمات شهری بر جمع‌آوری زباله‌های تفکیک شده و میزان مسئولیت پذیری شهروندان در مشارکت در این امر مهم است.

در کشورمان بر اساس آیین‌نامه اجرایی قانون مدیریت پسماندها _مصوب سال 1383_ کلیه‌ وزارتخانه‌ها، سازمان‌ها، مؤسسات، نهادهای دولتی، نهادهای عمومی غیردولتی که‌ شمول قانون بر آنها مستلزم ذکر نام می‌باشد و کلیه شرکت‌ها و مؤسسات و اشخاص حقیقی‌ و حقوقی موظفند جهت بازیافت و دفع پسماندها‌ تدابیر لازم را به ترتیبی که در آیین‌نامه‌های اجرایی این قانون مشخص شده است اتخاذ‌ نمایند.

اگرچه بسیاری از جوامع دیگر نیز با محوریت حفظ محیط زیست از گزند آلودگی و حرکت به سمت بازدهی اقتصادی، قوانین متعددی را با موضوع بازیافت پسماندها تصویب کرده‌اند؛ اما هنوز هم موانع زیادی در مواجه با بازیافت وجود دارد و سیاست‌های موجود آن‌طور که باید، نتوانسته است رفتار انسان‌ها را در سطح فردی با این سیستم انطباق دهد.

مشاهدات نشان می‌دهد در شهرهایی که مراکزی برای جمع‌آوری و بازیافت پسماند وجود دارد؛ بیشتر اوقات شهروندان عزمی برای دسته بندی پسماندهای خود ندارند و رغبتی به این کار نشان نمی‌دهند.

چرا واداشتن شهروندان به بازیافت چالش برانگیز است!؟

بسیاری از شهروندان، مشکلات زباله و راهبرد بازیافت را درک نمی‌کنند. تعداد کمی از افراد از مشکلات زیست محیطی ناشی از تولید زباله، آگاه هستند. اکثر مردم نمی‌دانند که زباله‌های آن‌ها کجا می‌رود و کدام مواد زائد قابل بازیافت هستند یا از آن‌ها می‌توان کالای جدیدی تولید کرد! و یا این‌که شهروندان ممکن است از وجود برخی مراکز جمع‌آوری پسماند در شهرشان آگاه باشند؛ با این حال بسیاری از آن‌ها نمی‌دانند چه کالایی را باید به این مراکز تحویل دهند. از طرفی دسترسی به چنین مراکزی، از موانع اصلی تفکیک زباله است.

البته اگر از مصرف کنندگان سوال شود که آیا با آلودگی محیط زیست موافق هستند یاخیر، یقینا بیشتر آنها پاسخ‌شان منفی خواهد بود؛ با این حال تحقیقات نشان می‌دهد که مردم به ندرت خود را به عنوان عوامل قابل توجهی در جلوگیری از آلودگی‌ها در نظر می گیرند. شهروندان به عنوان مالیات دهندگان، دولت و سازمان‌های محلی و خدمات شهری را مسئول بازیافت می‌دانند. بسیاری از مردم، مطمئن نیستند عملکرد آنها تفاوتی محسوسی را ایجاد می‌کند. به عبارتی مسئولیت گریزی و فرهنگ جوامع نیز یکی از موانع اصلی بازیافت پسماندها است.

برای رفع این موانع چه کاری می‌توان انجام داد؟

اولین مانع بزرگ در گسترش فرهنگ بازیافت پسماندها، نبود زیرساخت‌های مناسب و کافی برای این امر است. اولین گام در برداشتن موانع بازیافت پسماندها، اطلاع‌رسانی صحیح و گسترده و تأکید بر چگونگی تبدیل زباله به اشیای جدید است. با این حال تبلیغات هرچند جذاب، گیرا و مستمر باشد؛ به تنهایی نمی‌توانند رفتاری پایدار را در شهروندان ایجاد کنند.

شهروندان باید در قبال رفتارهای اجتماعی احساس انگیزه کنند و از بدیهی‌ترین روش‌های ایجاد انگیزه‌، مولفه‌هایی مانند پاداش اقتصادی و امتیازهای اجتماعی است. از سوی دیگر سیاست‌های تنبیهی نیز در قبال افراد خاطی می‌تواند موثر واقع شود.

به عنوان نمونه در بلژیک، زباله‌ها باید در خانه تفکیک شوند. کاغذ در کیسه‌ی زرد، پلاستیک در کیسه‌ی آبی و زباله ‌های تَر در کیسه‌ی سفید ریخته شود و مطابق زمان بندی مشخص مقابل ساختمان قرار گیرد؛ در غیر این صورت مامور بردن زباله یک برچسب دایره‌ای سفید stop روی کیسه می‌زند و زباله همان جا می‌ماند تا صاحبش عملیات تفکیک را با دقت انجام دهد. [۱]

در این کشور بطری‌های پلاستیکی می‌بایست شسته شده و مچاله نشوند و گرنه زباله را نمی‌برند. کیسه‌ی پلاستیکی در فروشگاه موجود نیست و اگر باشد رایگان نیست و به جای آن، شهروندان باید از زنبیل‌های مخصوص برای خرید استفاده کنند. [۲]

در بیشتر کشورهای اروپایی در بسیاری از فروشگاه‌ها جعبه‌هایی تعبیه شده که لامپ و باتری‌های مستعمل را در آن می‌ریزند؛ چون این زباله‌ها طی فرآیندی خاص باید بازیافت شوند و ریختن‌شان در زباله‌های معمولی موجب آلودگی محیط زیست می‌شود. برای شیشه و لباس های کهنه هم در محل‌های مخصوص مخازنی قرار دارد که پس از تفکیک شیشه‌های رنگی و سفید آن‌ها را برای بازیافت داخل این مخازن می‌ریزند. [۳]

همچنین زباله‌هایی مثل تکه‌های چوب، قطعات کامپیوتری یا اشیایی از این دست که از حد معمول بزرگترند؛ باید به مکان‌های از پیش مشخص شده برد و در کانتینرهای مخصوص انداخت. آنجا البته باید کارت اقامت را نشان داد که روشن شود شما ساکن همان محله‌اید و دارید اندازه ی سهم ماهانه‌تان زباله تولید می کنید. [۴]

موقعیت اجتماعی نیز به افراد انگیزه می‌دهد. سبک زندگی با «زباله صفر» باید به یک تکلیف در رسانه‌های اجتماعی تبدیل شود. در همین راستا در فضای مجازی کشورهای دیگر، «اینفلئونسر»هایی به نامی در حال رقابت با یکدیگر هستند تا بتوانند کاربران را به آشتی با طبیعت و رسیدن به نقطه‌ای با کمترین مقدار تولید زباله ترغیب کنند. [۵]

همچنین داشتن سازمان‌های پشتیبان و گروه‌های مردمی از طریق ایجاد کمپین، ارتباطات اجتماعی و تعاملات رو در رو می‌تواند سهم به‌سزایی در تغییر رفتار شهروندان، آگاهی و ایجاد تعهد دائمی در آنان داشته باشد.

به عنوان نمونه، یک استارت‌آپ انگلیسی با نام یویو (yoyo) استراتژی جالبی را برای بازیافت پسماندها به کار می‌برد. این استارت‌آپ فرهنگ حرکت به سمت «زباله صفر» را به کاربران‌ش آموزش می‌دهد و از کاربران‌ش می‌خواهد تا مواد قابل بازیافت را در کیسه‌های مخصوصی جمع‌آوری کرده و در اختیار این شرکت قرار دهند. «یویو» در عوض این کار، برای کاربران‌ش پاداش‌هایی همچون کیف‌ با لوگوی خود و یا محصولات فرهنگی مانند بلیط سینما در نظر گرفته است. [۶]

این سیستم یک رویکرد منسجم و اجتماعی و مبتنی بر ایجاد انگیزه را ارائه می‌دهد و توانسته است طی دو سال، ۴۵۰ مربی را تربیت کرده و نظر ۱ میلیون ۷۰۰ هزار کاربر را به خود جلب کند و از این طریق در حدود ۴.۳ میلیون بطری پلاستیکی را جمع آوری کند. [۷]

فرآیند این اپلیکیشن در دراز مدت باعث می‌شود که نوعی دید مثبت اجتماعی به فرآیند بازیافت پسماندها به وجود آید و در مقابل هرگونه اقدام خلافی که در جهت آسیب به محیط زیست تلقی شود؛ به رفتاری ضد اجتماعی و ناپسند تبدیل شود.

البته چنین برنامه‌های مبتنی بر الگوریتم‌های جدید، به تنهایی نمی‌توانند جنبه‌های عقب مانده بحران زباله جهانی مانند ظرفیت بازیافت و نوسان قیمت مواد دور ریختنی و فرسوده را حل کنند. اما تجربه استارت‌آپی ماننده «یویو» نشان داده است که با استفاده از فناوری و علوم رفتاری می‌شود افراد را به بازیافت پسماندها، فراتر از شعارها تشویق کرد.

جایگاه شهر قم در امر بازیافت کجاست!؟

روزانه ۷۰۰ تُن زباله در شهر قم تولید شده که از این مقدار، حدود ۳۰۰ تُن از این حجم بازیافت می‌شود. [۸]

به گفته «سید امیر سامع» معاون خدمات شهری شهرداری قم، “در سال ۹۴ تعداد ۱۴ غرفه بازیافت فعال در شهر قم بود که این تعداد در سال ۹۹ به ۴۷ غرفه رسیده است”. به نظر می‌رسد این سیاست‌، بازدهی کمتری نسبت به سیاست جمع‌آوری زباله‌های بازیافتی از منازل داشته باشد. [۹]

با این حال شهرداری قم، قدم‌های مطلوب و موثری در این زمینه برداشته است. یکی از این اقدامات «کمپین همیاران بازیافت» است که با هدف تفکیک زباله‌های خشک قابل بازیافت از مبدا راه اندازی شده است.

در این کمپین مردمی، شهروندان علاقمند در منزل و یا محل کار خود، زباله‌های خشک قابل بازیافت را جداسازی کرده و در بسته‌های جداگانه به غرفه‌های بازیافت شهرداری و یا خودروهای مخصوصی که توسط پیمانکاران شهرداری در روزهای مشخصی، از هر کوچه یا خیابان عبور می‌کنند و شهروندان را با پخش ملودی مشخصی از حضور خود مطلع می‌کنند؛ تحویل می‌دهند.

در عوض آن نیز، شهرداری قم برای تقدیر از مشارکت این دسته از شهروندان که شهرداری را در مسیر حفظ و حراست از محیط زیست، همراهی می‌نمایند؛ اقدام به ایجاد امکانات تشویقی در فضای مجازی شهرداری قم نموده و اعضای کمپین همیاران بازیافت، می‌توانند بابت همراهی خود، امتیاز دریافت کنند، ستاره بگیرند و ضمن مشاهده رتبه خود در رتبه بندی فعالیت‌های این گروه، از اقلامی را به عنوان هدیه که برای‌شان در نظر گرفته می‌شود؛ بهرمند شوند. [۱۰]

 بازیافت را جدی بگیریم!

منبع اصلی بسیاری از آلودگی‌ها خود ما هستیم و آگاهی در مورد فواید بازیافت و داشتن یک برنامه برای آن می‌تواند در کاهش انواع آلودگی‌ها ما را کمک کند. ما باید بدانیم که تبدیل زباله به محصولات مفید و سازگار با محیط زیست به کاهش اثرات مضر زیست محیطی کمک بسیاری می‌کند. اعتقاد ما این است که با محافظت از منابع طبیعی و کمک به روند بازیافت، بشریت سود بیشتری خواهد برد.

اگر سرنوشت یک زباله را بررسی کنیم که از کجا آمده و به کجا ختم می‌شود؛ بی‌شک در جداسازی و تفکیک آن موثر است و حس مسئولیت پذیری را در ما تقویت خواهد کرد.

منابع:
[۱]: کتاب  «976 روز در پس‌کوچه‌های اروپا» نوشته محمد دلاوری / او در این کتاب ماجراهای جذاب روزمره‌ی خود را در برخورد با مسائل مختلف بیان کرده است و به نوعی مخاطب را با عمق فرهنگ، سیاست، اقتضاد و جامعه‌ی اروپا آشنا می‌سازد.
[۲]: همان
[۳]: همان
[۴]: همان
[۵]: Kathryn Kellogg و Bea Johnson از جمله اینفلئونسرهایی هستند که در بستر اینستاگرام در خصوص بازیافت پسماندها و حرکت به سمت کاهش زباله آموزش‌هایی را به کاربران ارائه می‌دهند.
[۶]: https://www.urbandictionary.com/
[۷]: همان
[۸]: https://www.tasnimnews.com/fa/news/1398/
[۹]: https://www.irna.ir/news/84037630/
[۱۰]: https://www.qom.ir/hamyar-bazyaft/