به گزارش پایگاه اطلاع رسانی خبرقم (قم‌نا)، این انتصاب در مقطعی صورت گرفته است که تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، درک جدیدی از ماهیت تهدیدات و ضرورت افزایش تاب‌آوری ملی را پیش روی کشور قرار داده است. در این شرایط، پدافند غیرعامل دیگر صرفاً به معنای حفاظت فیزیکی از تأسیسات نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از سیاست‌ها و اقدامات برای کاهش آسیب‌پذیری، استمرار خدمات حیاتی، حفظ سرمایه اجتماعی و تضمین تداوم حکمرانی در شرایط بحران است.

۱. یک انتصاب در مقطع تغییر ماهیت تهدیدات

تهدیدات نوین، چندلایه، ترکیبی و شبکه‌ای هستند. دشمن می‌تواند هم‌زمان عرصه‌های نظامی، سایبری، اقتصادی، رسانه‌ای، اجتماعی و زیرساختی را هدف قرار دهد. جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان نشان داد که قدرت ملی تنها به توان نظامی وابسته نیست؛ بلکه تاب‌آوری مردم، استمرار خدمات عمومی، آمادگی دستگاه‌ها، امنیت زیرساخت‌ها و انسجام اجتماعی نیز بخش مهمی از قدرت ملی را تشکیل می‌دهند. از این منظر، بسیج می‌تواند یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های ملی برای تبدیل «آمادگی» به «تاب‌آوری اجتماعی» باشد.

۲. از بسیج نیروی انسانی به بسیج ظرفیت‌های ملی

بسیج در حکمرانی نوین نباید صرفاً به‌عنوان یک ظرفیت نیروی انسانی در شرایط بحران دیده شود. مأموریت آینده می‌تواند مبتنی بر بسیج همه ظرفیت‌های تخصصی، علمی، اجتماعی و مردمی کشور باشد. مهندسان، پزشکان، متخصصان فناوری اطلاعات، کارشناسان انرژی، مدیران بحران، دانشگاهیان، گروه‌های جهادی و نیروهای متخصص هرکدام می‌توانند بخشی از شبکه ملی تاب‌آوری کشور را تشکیل دهند.

۳. «هر ایرانی یک سنگر برای قدرت ملی»

یکی از مهم‌ترین رویکردهای قابل توجه در دوره جدید، تبدیل بسیج از یک ساختار سازمانی به یک شبکه فراگیر مشارکت ملی است. در چنین نگاهی، خانواده، مدرسه، مسجد، محله، کارخانه، بیمارستان، دانشگاه و دستگاه اجرایی هرکدام می‌توانند یک واحد تاب‌آوری باشند. بنابراین، هدف پدافند غیرعامل صرفاً حفاظت از ساختمان‌ها نیست؛ بلکه باید جامعه‌ای ساخته شود که در برابر شوک و بحران، کمتر آسیب ببیند، سریع‌تر واکنش نشان دهد و زودتر به شرایط عادی بازگردد.

۴. بسیج و حکمرانی محله‌محور

یکی از درس‌های جنگ‌های اخیر، اهمیت مدیریت بحران در نزدیک‌ترین سطح به مردم است. بسیج می‌تواند با همکاری استانداری‌ها، فرمانداری‌ها، شهرداری‌ها، دستگاه‌های خدمات‌رسان و قرارگاه‌های پدافند غیرعامل، در ایجاد هسته‌های محله‌محور آمادگی نقش داشته باشد. این هسته‌ها می‌توانند در حوزه‌هایی همچون آموزش عمومی، شناسایی ظرفیت‌های محلی، کمک‌رسانی، اطلاع‌رسانی صحیح، حمایت از افراد آسیب‌پذیر و استمرار خدمات ضروری فعالیت کنند.

۵. شبکه متخصصان؛ حلقه مفقوده پدافند غیرعامل

جنگ‌های اخیر یک پیام روشن دارد: در کنار نیروی انسانی سازمان‌یافته، کشور به شبکه‌ای از متخصصان نیاز دارد که بتوانند آسیب‌پذیری‌ها را پیش از وقوع بحران شناسایی کنند. پیشنهاد می‌شود سازمان بسیج در دوره جدید، «شبکه ملی متخصصان پدافند و تاب‌آوری» را با مشارکت دانشگاه‌ها، سازمان نظام مهندسی، کارشناسان رسمی، دستگاه‌های اجرایی و مراکز علمی تقویت کند. این شبکه می‌تواند در ارزیابی آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها، ارائه راهکارهای فنی، تدوین سناریوهای بحران و انتقال دانش تخصصی نقش‌آفرینی کند.

۶. امنیت زیرساخت‌ها؛ اولویت راهبردی

تجربه جنگ ۱۲ روزه نشان داد که استمرار فعالیت زیرساخت‌های حیاتی، بخشی از امنیت ملی است. برق، آب، گاز، سوخت، ارتباطات، حمل‌ونقل، مراکز درمانی و زنجیره تأمین کالاهای اساسی باید دارای برنامه‌های تداوم فعالیت، پشتیبان و جایگزین باشند. در این حوزه، بسیج می‌تواند با سازماندهی ظرفیت‌های تخصصی و مردمی، نقش پشتیبان دستگاه‌های مسئول را ایفا کند؛ بدون آنکه جایگزین مسئولیت قانونی دستگاه‌های تخصصی شود.

۷. مقابله با جنگ شناختی و عملیات روانی

در جنگ‌های نوین، ذهن جامعه نیز یک میدان نبرد است.
انتشار شایعه، اخبار جعلی، ایجاد ترس، بی‌اعتمادی و القای ناتوانی در مدیریت کشور می‌تواند آثار یک بحران فیزیکی را چند برابر کند. بنابراین، یکی از مأموریت‌های مهم بسیج در حکمرانی نوین پدافند غیرعامل باید ارتقای سواد رسانه‌ای و تقویت تاب‌آوری شناختی جامعه باشد.

۸. بسیج و فرهنگ آمادگی

پدافند غیرعامل زمانی موفق است که مردم بدانند در شرایط بحران چه اقدامی انجام دهند. آموزش‌های عمومی و کاربردی درباره کمک‌های اولیه، مدیریت مصرف انرژی، حفاظت از اطلاعات شخصی، استفاده صحیح از شبکه‌های ارتباطی، مواجهه با شایعات و نحوه همکاری با دستگاه‌های امدادی می‌تواند بخشی از فرهنگ جدید آمادگی ملی باشد. بسیج با شبکه گسترده اجتماعی خود، ظرفیت مناسبی برای انتقال این فرهنگ از سطح سیاست‌گذاری به متن جامعه دارد.

۹. از واکنش پس از بحران به پیشگیری پیش از بحران

یکی از مهم‌ترین درس‌آموخته‌های جنگ‌های اخیر، ضرورت پیش‌بینی است. پدافند غیرعامل موفق، پدافندی نیست که پس از حمله بهترین واکنش را نشان دهد؛ بلکه پدافندی است که پیش از بحران، آسیب‌پذیری‌ها را شناسایی و کاهش داده باشد. در این چارچوب، بسیج می‌تواند در شناسایی مسائل و انتقال آنها به دستگاه‌های تخصصی و مسئول، نقش یک شبکه دیده‌بانی اجتماعی و تخصصی را ایفا کند.

۱۰. مأموریت راهبردی دوره جدید

با توجه به شرایط جدید کشور، می‌توان مأموریت آینده بسیج در حوزه پدافند غیرعامل را در پنج محور خلاصه کرد: مردم آماده، زیرساخت تاب‌آور، شبکه متخصصان، جامعه آگاه و حکمرانی هماهنگ. این پنج محور می‌تواند زمینه‌ساز شکل‌گیری نسلی جدید از پدافند غیرعامل باشد که در آن، مردم نه صرفاً دریافت‌کننده خدمات در زمان بحران، بلکه شریک حکمرانی و تولیدکننده امنیت و تاب‌آوری هستند.

جمع‌بندی

انتصاب رئیس جدید سازمان بسیج مستضعفین در شرایط پس از تجربه جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان، می‌تواند فرصتی برای بازتعریف نقش بسیج متناسب با ماهیت تهدیدات نوین باشد. پدافند غیرعامل آینده نیازمند ساختاری است که بتواند میان حاکمیت، مردم، علم، تخصص، زیرساخت و مدیریت بحران پیوند ایجاد کند.

در این الگو، بسیج می‌تواند از یک ظرفیت صرفاً واکنشی به یک شبکه پیشگیرانه، تخصصی، مردم‌پایه و تاب‌آور تبدیل شود. اگر هدف حکمرانی نوین، حفظ استمرار خدمات و قدرت ملی در شرایط فشار و بحران باشد، مأموریت مهم بسیج در این عرصه آن است که ظرفیت‌های پراکنده کشور را به یک شبکه منسجم تبدیل کند؛ شبکه‌ای که در روزهای آرام، برای پیشگیری و آمادگی و در روزهای بحران، برای حفظ انسجام، خدمت‌رسانی و استمرار زندگی مردم فعال باشد.

جنگ‌های ۱۲ روزه و رمضان را باید نه فقط به‌عنوان تجربه‌های گذشته، بلکه به‌عنوان مدرسه‌ای برای طراحی پدافند غیرعامل آینده مطالعه کرد؛ و بسیج می‌تواند یکی از مهم‌ترین بازیگران این مدرسه جدید حکمرانی باشد.

مهدی متقیان مشاورعالی استاندار و مدیرکل پدافندغیرعامل استان قم