عباس جعفری دکترای برنامه ریزی محیط زیست طی یادداشت مفصلی به بیان تلخ و شیرین مباحث مربوط به حوزه آبخیز دریاچه نمک و دریاچه مسیله پرداخته است.

در یادداشت جعفری چنین آمده است: به عقیده بسیاری از کارشناسان و فعالان محیط‌زیستی، یکی از مناطقی که بحرانی‌ترین شرایط را در بین حوزه‌های آبخیز کشور دارد، حوضه آبخیز دریاچه نمک است که به دلیل گذر از حدود تاب‌آوری و براثر فشارهای واردشده بر اکوسیستم‌های حساس و شکننده آن از جمله تالاب‌ها و مناطق بیابانی و کویری واقع در دشت مسیله که در منتهی الیه حوضه آبخیز قرار گرفته است، سلامت اکولوژیکی استان قم و استان‌های مجاور را بشدت تهدید می کند.

از چالش بزرگ محیط‌زیستی حاصل از توسعه غیراصولی و ناپایدار و عدم مدیریت و برنامه‌ریزی صحیح در استفاده از منابع آبی سطحی و زیرزمینی حوضه آبخیز دریاچه نمک، می‌توان به انتشار وسیع گردوغبار و ریزگردها، تغییر اقلیم، شور شدن آب‌وخاک، از میان رفتن زیست‌بوم‌های طبیعی، نشست و رانش زمین، نابودی کامل کشاورزی، تخلیه روستاها و افزایش هزینه توسعه شهرها اشاره کرد که از مهم‌ترین پیامدهای این بحران بر هفت استان مهم کشور است و امنیت انسانی (اقتصادی و اجتماعی) این جوامع را به‌شدت تهدید می‌کند.

در سنوات اخیر اعمال سیاست‌گذاری یک‌طرفه از سوی دستگاه‌های استان‌های بالادست زیرحوزه‌های فوق‌الذکر، اثرات اکولوژیکی، زیست‌محیطی و هیدرولوژیکی بسیار مخربی بر مناطق پایین‌دستی این زیرحوزه‌ها داشته است که در این میان، استان قم به دلیل استقرار در ناحیه منتهی‌الیه این زیرحوزه‌ها، بیشترین آسیب را متحمل گردیده بطوریکه در اغلب دشت‌های استان، در طول سنوات اخیر، علاوه بر افت بیش از ده متری سطح آب زیرزمینی، شاهد افت شدید کیفی منابع آب زیرزمینی هستیم، و بر اساس اندازه‌گیری‌های اخیر، هدایت الکتریکی آب زیرزمینی در مناطقی از دشت قمرود، در طول ۵سال اخیر، از عدد ۶۰۰۰ به بیش از ۹۰۰۰ دسی زیمنس بر متر افزایش‌یافته است؛ این امر تا حد زیادی می‌تواند ناشی از پیشروی سفره‌های آب‌شور زیرسطحی دریاچه نمک باشد که درنهایت نابودی دائمی سفره‌های آب زیرزمینی منطقه را در پی خواهد داشت.

همچنین، روند فزاینده افت سطح آب زیرزمینی، نشست سطح زمین را در پی خواهد داشت که این امر، علاوه بر خطرات ناشی از تخریب سکونت گاه ها، درنهایت نابودی دائمی سفره آب زیرزمینی را در پی خواهد داشت.

میانگین بلند مدت دو رودخانه مهم این دشت، قمرود و قره چای با ۵۰۰ میلیون متر مکعب آورد سالانه به حدود صفر رسیده است. از طرفی میزان مصارف آب در سطح استان در زمان مشابه به دو برابر افزایش یافته است. سرانه مصرف آب در کشاورزی در هکتار در زمان مشابه نیز ۳۵% افزایش داشته است و با ادامه این روند طی یکی به سرعت به سمت پایان یافتن آب استراتژیک استان حرکت می کنیم.

بروز عوامل مذکور و متعاقب آن قطع ورودی رواناب‌ها و حقابه های قانونی کشاورزان و به‌تبع آن برداشت از منابع آبی جایگزین، نظیر منابع آب زیرزمینی، استان قم را در معرض بحران آبی و شرایط خشک‌سالی دائمی و افت شدید کمی و کیفی منابع آبی قرارداد است. دراین‌بین دشت بزرگ مسیله قم به دلیل استمرار روند افت سطح آب زیرزمینی در منطقه درنتیجه بهره‌برداری بیش‌ازحد از منابع آب زیرزمینی و همچنین کاهش قابل‌توجه ورودی آب‌های سطحی به دلایلی که در بالا گفته شد و با توجه به اینکه کلیه آوردهای روان آب‌های سطحی و سفره‌های زیرزمینی حوزه آبخیز دریاچه نمک درگذشته به دشت بزرگ مسیله قم سرازیر می‌شده است، کانون اصلی بحران‌ساز این حوضه می‌باشد.

آمارها نشان می‌دهد که در سال ۱۳۵۴ تعداد۲۱۳ چاه عمیق و نیمه عمیق در استان قم بوده است و در سال ۱۳۸۸ تعداد چاه‌ها به ۱۳۹۴ حلقه رسیده است، به عبارتی طی ۳ دهه، تعداد چاه‌ها ۹ برابر شده است. حال‌آنکه ورودی به سفره‌ها به‌شدت کاهش‌یافته است و این خوش‌بینانه‌ترین قضاوت در این خصوص است. چه‌بسا آمارهای واقعی بسیار وحشتناک‌تر باشد.

گسترش مناطق تفریحی و ایجاد باغ‌های ویلایی و احداث صدها استخر بسیار بزرگ در مناطق ییلاقی قم، فشار دیگری را بر باکیفیت‌ترین آب منطقه قم(آب شیرین) وارد نموده است. از طرفی بر اساس آمارهای منتشرشده کل آب استحصالی استان قم ۱۰۷۲ میلیون مترمکعب است که از این مقدار ۷ درصد (۷۵میلیون مترمکعب) به مصرف شرب و بهداشت، حدود ۱۱ میلیون مترمکعب در بخش صنعت و معدن و بخش عمده آن یعنی ۹۸۶ میلیون مترمکعب آن در بخش کشاورزی مصرف می‌شود. این بدان معنا است که ۹۲درصد آب این استان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود. بدین ترتیب آب سرانه هر فرد در استان قم سالیانه حدود ۸۹۰ مترمکعب در بخش‌های سه‌گانه می‌باشد که با احتساب آب مجازی وارد و صادرشده در قالب مواد غذایی و کالا به استان قم سرانه مصرف برای هر فرد به حدود۲۴۰۰ لیتر می‌رسد.

بر اساس گزارش های منابع معتبر، مجموع ورودی آب به دشت قم ۱۹۶ میلیون مترمکعب (شامل نفوذ بارندگی، نفوذ جریان سطحی، برگشت از کشاورزی و برگشت از شرب و صنعت) و مقدار تخلیه سفره‌های آب زیرزمینی ۳۷۰ میلیون مترمکعب بوده است که کسری ۱۷۴ میلیون مترمکعبی مخازن را نشان می‌دهد که نمود عینی آن پایین رفتن سالانه سطح آب‌های زیرزمینی است. نسبت مصرف به منبع (R/C) در استان قم ۹/۱ است که فاصله بسیاری از این نسبت در حد تاب‌آوری ۴/۰ R/C در شرایط توسعه پایدار دارد که واقعاً فاجعه‌آمیز است.

طی سال‌های اخیر بر اساس هیدرو گراف واحد، سطح آب زیرزمینی این دشت افت قابل ملاحظه ای داشته است. این هیدرو گراف دارای سیر نزولی بوده و این روند به‌وضوح نمایانگر وضعیت بحرانی سطح آب زیرزمینی در این دشت می‌باشد. متأسفانه درنتیجه برداشت بی‌رویه آب زیرزمینی، دو مخروط افت در حال گسترش به وجود آمده و ادامه این روند موجب معکوس شدن جهت جریان از سمت کاشان و دریاچه نمک به‌طرف این دشت و نهایتاً هجوم آب‌شور شده است. اثرات آن به‌صورت شور شدن ناگهانی و سریع آب چاه‌های واقع در منطقه قابل‌مشاهده است.

بنا بر اعلام منابع رسمی در حدود ۱۷ میلیون متر مکعب آب فراشور سالانه از سمت دریاچه نمک به دشت قم وارد می گردد. این میزان باعث شور شدن اراضی از سمت دریاچه به سمت شهر قم خواهد شد آب مذکور در حقیقت حقابه زیست محیطی دریاچه نمک بوده که سالانه از آن کسر شده و عوارض زیست محیطی القای ریزگردها را در بر خواهد داشت.

پیش‌بینی می‌شود این چالش‌های زیست‌محیطی سبب خشک شدن کامل تالاب‌های دشت مسیله قم شود و موجب حذف زیستگاه‌های ارزشمند آن شود و در ادامه شاهد کویری از نمک باشیم که شاید در ابتدا بلور ببندد، اما در یک دوره کوتاه‌مدت چندساله پودر شده و به همراه باد، مناطق اطراف خود را می‌پوشاند. متأسفانه مدیریت و برنامه‌ریزی در توسعه منطقه و حدود رشد اقتصادی و اجتماعی آن در جهت رضایت‌مندی مصرف‌کنندگان به نحوی پیش می‌رود که اتمام منابع آبی را در پی خواهد داشت و با قربانی شدن این منابع در موازنه قرار نمی‌گیرد.

نظر به آنچه دراین نوشتار آمد و ذکر این موضوع که بیشترین مصرف منابع آبی در بخش کشاورزی صورت می گیرد، با علم به اینکه عملا حق آبه ها در حال حاضر قطع شده است و احقاق آنها نیز پس از سال ها، تقریبا ممکن نیست، اولین و مهمترین الویت در کنترل بحران های حوزه آبخیز دریاچه نمک و به ویژه در محدوده دشت مسیله قم و تالاب های آن، در کنار ارائه راهکارهای مدون و کارآمد جهت حفظ معیشت و درامد پایدار بومیان منطقه، اصلاح الگوی های کشاورزی در همه بخش های آن اعم از زراعت، باغبانی و دامپروری می باشد. لذا راهکار های ارائه شده باید تلاش کند که جوامع بومی منطقه بتوانند با بهرمندی حقوق انسانی لازم به کسب یک درآمد مطمئن و مکفی امیدوار باشند، از جمله از مهمترین راهکار های پایداری جوامع بومی در منطقه در کنار الویت تغییر الگوی کشاورزی، دسترسی به آب آشامیدنی سالم، کمک به اقتصاد خانواده ها و ایجاد و آموزش مشاغل خانوادگی با وام های بدون بهره و تضمین خرید محصولات تولیدی آنها، آموزش هدفمند جوامع بومی در جهت تغییر الگوی کشت بویژه تغییر الگوی در آمدی از کشاورزی به اکوتوریسم و دامپروری و توسعه صنایع تبدیلی کشاورزی و همچنین کشت گیاهان دارویی، کشت گیاهان شورزی، پرورش دام های بومی منطقه از جمله شترداری و صنایع دستی و در نهایت تمهیدات بهداشتی برای ساکنین در منطقه در شرایط بحران و اضطرار کمبود منابع آبی و گسترش بیماریها، می تواند باشد.

از طرفی هر اکوسیستم دارای ساختار و عملکرد مربوط به خود است، ساختار اکوسیستم مربوط به مجموع گونه‌ها، ترکیب، جمعیت، ساختار جامعه و روابط درونی آنها و فرم آب، هوا و خاک و زیستگاه گیاهان و جانوران است، با توجه به اینکه یکی از حیاتی ترین مواردی که در ارائه سازوکارهای محیط زیستی و مقبولیت آن توسط جوامع محلی به آن احتیاج هست، شفاف سازی و اطلاع رسانی وضعیت موجود در منطقه است، بیان آمارهای وضعیت محیط زیستی منطقه برای جوامع بومی، هر چند ناخوشایند، اولین قدم در راه مدیریت صحیح است زیرا هنوز هم بسیاری از ساکنین منطقه آنطور که باید و شاید موضوع را جدی نگرفته اند، برای نجات دشت مسیله و کنترل بحران های دریاچه نمک، اصولا باید با عزم ملی و مشارکت همه نهادها و بویژه توسط مردم محلی صورت گیرد که در بالادست تالاب ها زندگی می کنند. بدون آموزش مردم محلی عملاً هیچ کاری برای نجات دشت مسیله و تالاب های آن نمی توان انجام داد. ضمن اینکه تشکیل کارگاهای آموزشی متعدد باحضور مردم و جوامع محلی ساکن در عرصه های تالابی و همچنین کارکنان ادارات و سازمانهای دولتی مرتبط محلی، استانی، مرکزی و سازمانهای داوطلب فعال در زمینه مسائل زیست محیطی و همچنین مشارکت مردم در تصمیم گیری و اجرای پروژه های احیای تالاب های دشت مسیله بسیار می تواند موثر باشد که این مهم با تشکیل سمن های محیط زیستی توسط جوامع محلی می تواند صورت گیرد.

مسئول کارگروه کشاورزی و منابع طبیعی بسیج مهندسین کشاورزی سپاه علی ابن ابی طالب(ع) قم