چکیده

تبیین روشن و صحیح عقاید، تنظیم معقول و منطقی آموزه‌های اعتقادی و اثبات آنها برای مخاطب از وظایف اصلی متکلمان است. حر عاملی، متکلم اخبارگرای مکتب اصفهان، در آثار کلامی خود از روش‌های متعددی در این سه مقام بهره برده است. در این پژوهش با مرور تمام آثار کلامی وی روش‌هایی را که او در این سه مقام استفاده کرده استخراج و استقصا کرده‌ایم. حر عاملی در مقام تبیین از روش‌هایی همچون تعریف مفردات، ذکر مبانی، ذکر احتمالات و ذکر مثال و تشبیه استفاده کرده است.

وی از روش ذکر تاریخچه سود نبرده است که شاید این نکته معلول کم‌توجهی وی به منابع کلامی رایج و دیدگاه‌های فرق و مکاتب کلامی مخالف باشد. نیز در مقام تنظیم آموزه‌های اعتقادی، بر اساس مقتضای بحث، گاه تقدم و تأخر آموزه‌ها در اثبات را ملاک عمل قرار داده، و گاه بر اساس تقدم آموزه‌های عقلی بر نقلی عمل کرده است. او در مقام اثبات گاه همچون متکلمان عقل‌گرای فلسفی به استدلال‌های عقلی- فلسفی دست یازیده است.

 با وجود این، در مواضعی که برای اثبات یا رد یک عقیده هم به ادله مبتنی بر مقدمات عقلی دسترسی داشته و هم به ادلۀ نقلی، دسته دوم را ترجیح داده است. برای اثبات عقاید از براهین منطقی همچون برهان سبر و تقسیم، ذوحدین، خلف و نیز برهان انّی استفاده کرده است.

کلیدواژه ها

روش‌شناسی؛ کلام؛ حر عاملی؛ دفاع؛ تبیین؛ تنظیم؛ اثبات

کلام شیعه در سیر تاریخی خود از ابتدا تا حال حاضر ادواری را سپری کرده است. برخی محققان این ادوار را در قالب مدارسی طبقه‌بندی کرده‌اند که به ترتیب زمانی عبارت‌اند از: مدینه، کوفه، قم (قرن سوم و چهارم)، بغداد، نجف، ری، حلّه، جبل‌عامل، شیراز، هند، اصفهان، کربلا، تهران، قم (دوره معاصر) (جبرئیلی، ۱۳۹۰: ۴۰-۴۲). در این میان مدارس مدینه، کوفه، بغداد، اصفهان و قم (دوره متقدم و معاصر) تأثیرگذارتر بوده است (همان: ۴۲ و ۴۳).

مدرسه اصفهان که روش‌شناسی یکی از متکلمان آن موضوع این مقاله است، با ظهور صفویه و حمایت پادشاهان صفوی و دعوت عالمان شیعه به اصفهان شکل گرفت. فضای فکری مناسبی که صفویه در این شهر ایجاد کردند، سبب حضور همه جریان‌های فکری گذشته در آن شد. در باب جریان‌شناسی متکلمان مدرسه اصفهان باید گفت در این مدرسه سه جریان کلام فلسفی، کلام حدیث‌گرا و کلام عقل‌گرای غیرفلسفی وجود داشته است. در این میان تثبیت و تعمیق دو جریان کلام فلسفی و کلام حدیث‌گرا در اصفهان صورت گرفت (سبحانی و رضایی، ۱۳۹۱: ۱۱۷).

 حر عاملی از متکلمان تأثیرگذار در جریان حدیث‌گرا است. از وی در برخی آثار با عنوان اخباری و در برخی دیگر با عنوان محدّث (قمی، ۱۴۱۶: ۲/۱۴۷) یاد شده است؛ برخی او را اخباری میانه‌رو (سبحانی، ۱۴۲۲: ۱۲/۲۶۷) و برخی دیگر اخباری افراطی (اسلامی، ۱۳۸۴: ۳۴۸) دانسته‌اند. وی در عین حال، در مواجهه با اصولیان رفتاری معتدل داشته و درصدد نزاع شدید و انتقادات تند و گزنده علیه اصولیان برنیامده است. عاملی را علمای بزرگ اصول نیز ستوده‌اند و بلندای مقام فقاهت وی را تأیید کرده‌اند (حائری، ۱۳۸۱: ۶/۲۱۷).

در هر روی، اگرچه حر عاملی هیچ‌گاه دست از اخباری‌گری خود برنداشت، مطالعه سیاهه آثار او و محتوای آن نشان می‌دهد که وی از مباحث کلامی، اعم از کلام عقلی و نقلی، بیگانه نبوده و در جای‌جای برخی آثارش همچون متکلمی در مقام استنباط، اثبات و دفاع از آموزه‌های کلامی برآمده و تصویری از متکلمی چیره‌دست از خود به نمایش گذاشته است.

 مقصود از «روش‌شناسی علم کلام» بررسی راه‌هایی است که متکلم را به هدف و مقصود، که همان استنباط عقاید و دفاع از آن است، می‌رساند. در مقام استنباط متکلم به معرفت صحیحی از آموزه‌های دین می‌رسد و در مقام دفاع، آن معرفت را تبیین و تنظیم و اثبات می‌‌کند و به ردّ شبهات و عقاید معارض می‌پردازد. بنابراین، مقام دفاع پنج مرحله دارد (برنجکار، ۱۳۹۱: ۴۶ و ۴۷).

در مواضعی دیگر به روش‌شناسی کلامی حر عاملی در حوزه استنباط (خالقیان، ۱۳۹۴: ۵۸-۱۵۷) و رد شبهات و عقاید معارض اشاره کرده‌ایم (غفوری‌نژاد و خالقیان، ۱۳۹۴: ۳۶-۵۵). این جستار در صدد پاسخ به این پرسش است که: روش‌های کلامی حر عاملی در سه مرحله تبیین، تنظیم و اثبات چیست؟در مقام پاسخ به این پرسشبا تتبع در آثار کلامی وی این روش‌ها اصطیاد و طبقه‌بندی شده است.

۱. روش‌شناسی تبیین

یکی از وظایف بسیار مهم متکلم تبیین آموزه‌های دینی است. مقصود از تبیین در علم کلام این است که متکلم گزاره اعتقادی را به گونه‌ای برای مخاطبان توضیح دهد که آنان تصویر روشن و واضحی از آموزه اعتقادی در ذهن خود بیابند. واضح است که هدف اصلی در تبیین آموزه‌های اعتقادی، این است که مخاطب تصویری روشن و بدون ابهام از آن آموزه داشته باشد، خواه آن را بپذیرد یا نه. در کنار هدف اصلی که برای تبیین ذکر شد، فواید دیگر آن، تأثیرگذاری‌اش در مقام تنظیم، اثبات و رد شبهات است.

تبیین با امور مختلفی همچون مخاطب، موضوع و محتوا، مقام خطاب (زمان و مکان) و تبیین‌گر ارتباط دارد. اگرچه نمی‌توان محیط و زمانی را که آموزه در آن مطرح می‌شود بی‌تأثیر دانست (برنجکار، ۱۳۹۱: ۱۵۴ و ۱۵۵).

۱. ۱. روش‌های تبیین در آثار کلامی حر عاملی

حر عاملی از روش‌های متنوع و متناسب با عناصر مختلف مؤثر در تبیین بهره برده است. اکنون این روش‌ها را همراه با شواهدی که در آثار وی یافته‌ایم، از نظر می‌گذرانیم:

۱. ۱. ۱. روش تعریف مفردات

یکی از روش‌های بسیار رایج تبیین تعریف اجزا و مفردات آموزه اعتقادی است. حر عاملی در تبیین برخی آموزه‌های اعتقادی از این روش استفاده کرده ‌است. وی برای اثبات معجزات پیامبر (ص) معنای اعجاز و فرق آن با سحر را توصیف می‌کند. او در تفاوت سحر و جادو با معجزه معتقد است در تعریف سحر و جادو، معجزات نمی‌گنجد.

زیرا ساحر و کاهن همیشه نمی‌تواند آنچه را می‌خواهد انجام دهد و آنچه به واسطه آنها واقع می‌شود شایع نیست و غالباً در آن خطا و اشتباه و خیال است نه حقیقت. مثلاً ساحران قادر به زنده‌کردن مردگان و برگرداندن جوانی بعد از پیری و آوردن مثل قرآن نیستند. تفاوت دیگر اینکه سحر و جادو نزد عوام و زنان و مانند آنها ظاهر می‌شود، اما معجزات نزد علما و عقلا آشکار می‌گردد، در حالی ‌که آنها قادر به رد این معجزات نیستند (حر عاملی، ۱۴۲۵ الف: ۱/۳۳ و ۳۴).

 حر عاملی در بحث جبر و تفویض تعبیر «مشیت خداوند» را تبیین می‌کند و می‌گوید خواست و مشیت معصیت و عدم طاعت از جانب خداوند به معنای خلق اسباب و عدم منع است، پس مقصود از احادیثی که خداوند مشیت معصیت یا عدم طاعت کرده‌ است، بطلان تفویض است نه ثبوت جبر (همان: ۱/۲۳۰). وی واقع‌شدن هر چیز در عالم به قضا و قدر و علم و اذن خداوند را موجب جبر نمی‌داند، بلکه دال بر بطلان تفویض می‌داند، زیرا این اسباب منجر به اجبار در طاعت و معصیت نمی‌شود (همان: ۱/۲۹۱).

۱. ۱. ۲. روش ذکر احتمالات

 بیان احتمالات مختلف در بحثی کلامی، موجب وسعت دامنه ذهن مخاطب می‌شود. با این روش تبیین نادرست از ذهن مخاطب دور می‌شود.

 حر عاملی در تبیین ظلم‌بودن عذاب اطفال کافران بدون استحقاق، بعد از بیان روایتی با این مضمون که اطفال مؤمنان به پدرانشان، و فرزندان مشرکان به پدرانشان ملحق می‌شوند، می‌نویسد این روایات حمل بر تقیه می‌شود، چون موافق مذهب عامه است که منکر عدل‌اند. نیز ممکن است این روایت حمل شود بر اینکه اطفال بعد از تکلیف و تحقق اطاعت و معصیت از آنان، مستحق عذاب و پاداش شوند. احتمال دیگر آن است که تفضلی بر همه یا بعضی اطفال مؤمنان باشد، هرچند عذاب اطفال کافر بدون استحقاق ظلم است (همان: ۱/۲۸۱).

 حر عاملی در توجیه روایاتی که بر خلق خیر و شر از سوی خداوند دلالت می‌کنند و می‌گویند خدا موهم جبر است، می‌گوید این احادیث را یا باید حمل بر تقدیر کنیم، به این معنا که خداوند خیر و شر را مقدر کرده‌ است یا اینکه بگوییم منظور از خلقت شر و خیر این است که خداوند نیروهایی را که این اعمال از آن ناشی می‌شود آفریده است (مانند آفرینش شهوات، غرایز، خشم، حب ذات و غیره)؛ یا اینکه بگوییم منظور از خیر آن کارهایی است که فطرت بشر به آنها مایل است و مقصود از شر اموری است که انسان فطرتاً از آنها نفرت دارد (حر عاملی، ۱۴۰۲: ۳۹-۴۰).

حر عاملی در تبیین قضا و قدر نیز می‌گوید مراد از واژه «خلق» در «ان الله خلق السعاده والشقاوه قبل ان یخلق خلقه» فقط تقدیر این امور است، یا اینکه مراد آن است که خداوند آگاه است که این امور با اختیار بندگان محقق خواهد شد (همو، بی‌تا ب: ۲۷).

۱. ۱. ۳. روش ذکر مثال و تشبیه

یکی از بهترین روش‌ها برای تبیین بحث‌های عقلی تشبیه و ذکر مثال است. البته نباید از این نکته غافل ماند که انتخاب مثال نادرست و غیرکامل، نتیجه معکوس می‌دهد.

 حر عاملی در تبیین فعل خداوند و فعل انسان و اینکه طاعت و معصیت فعل و خلق انسان است، می‌نویسد خلق جوهر یا جسم مخصوص خداوند است، ولی غیرخداوند می‌تواند صورت را ایجاد کند. وی در ادامه مثالی از خلق صورت و اعراض در محسوسات می‌زند و می‌نویسد آیا نمی‌بینی بنّا خانه را و نجار تخت را می‌سازد. طاعات و معاصی هم از اعراض و حرکات هستند که انسان خالق این افعال است (همو، ۱۳۷۶: ۱/۲۵۸؛ همو، بی‌تا ب: ۴).

۱. ۱. ۴. روش ذکر مبانی

 ذکر مبانی در تبیین آموزه اعتقادی بسیار مؤثر است، زیرا اختلاف دیدگاه‌های متکلمان در برخی آموزه‌ها، از اختلاف آنان در مبانی‌شان ناشی می‌شود. حر عاملی در تبیین مسئله بداء ضمن اشاره به روایتی که بیانگر بداء در خصوص امامت امام عسکری (ع) و امام موسی کاظم (ع) است، می‌گوید بداء در این حدیث و امثال آن آشکارشدن امر برای مردم و ملائکه است، نه ظهور و آشکارشدن برای خداوند سبحان، به سبب اینکه جهل بر خداوند محال است (همو، ۱۴۲۵ الف: ۴/۴۱۹). از آنجا که جهل بر خداوند محال است، بداء درباره خلق است نه خدا (همو، ۱۳۷۶: 1/224).

می‌بینیم که وی برای به دست دادن تبیینی صحیح از آموزه بداء به این مبنا که جهل بر خداوند محال است تمسک کرده و بر این اساس بداء را تبیین می‌کند.

مروری بر روش‌های استفاده‌شده حر عاملی در تبیین آموزه‌های اعتقادی و مقایسه آن با روش‌های رایج در میان عموم متکلمان نشان می‌دهد که وی از برخی روش‌ها کمتر بهره برده یا اساساً استفاده نکرده است. متکلمان در مقام تبیین آموزه‌های اعتقادی علاوه بر روش‌هایی که از آثار حر عاملی گزارش کردیم، از روش‌هایی همچون «ذکر تاریخچه» استفاده می‌کنند. توضیح آنکه ذکر تاریخچه بحث کلامی و بیان اقوال فرقه‌ها و مکاتب گوناگون می‌تواند نقشی تکمیل‌کننده در تبیین آموزه‌ای اعتقادی داشته باشد.

 این روش تصور روشن‌تری از دیدگاه هر متکلم در مقایسه با دیگر دیدگاه‌ها ایجاد می‌کند. نیز در مقام اثبات کمک می‌کند تا روشن شود که ادله‌ای که به آن تمسک شده برای اثبات یا رد کدام دیدگاه است (برای توضیح و تفصیل بیشتر نک.: برنجکار، ۱۳۹۱: 162-165). در آثار حر عاملی استفاده از این روش در مقام تبیین را نیافتیم. این نکته ممکن است معلول آن باشد که وی در آثار کلامی خود، کمتر به منابع کلامی رایج نظر داشته و رویکرد خاص مبتنی بر توجه به روایات اهل‌ بیت (ع) را دنبال می‌کرده است.

۲. روش‌شناسی تنظیم

واژۀ «تنظیم» مصدر باب تفعیل و از ماده «نظم» به معنای ضمیمه‌کردن چیزی به شیء دیگر (زبیدی، ۱۴۱۴: ۱۷/۶۸۹) است. «تنظیم»، تألیف و چینشی هماهنگ و موزون است که غایتی را دنبال می‌کند (ابن‌فارس، ۱۴۰۴: ۵/۴۴۳) و موجب قوام و استقامت آن می‌شود (ابن‌منظور، ۱۴۱۴: ۱۲/۵۷۸).

«تنظیم» در اصطلاح روش‌شناسی علم کلام آن است که متکلم بعد از تبیین آموزه اعتقادی، هماهنگی و ارتباط بین آموزه‌ها را نشان دهد و آنها را به گونه‌ای کنار یکدیگر قرار دهد که موجب قوام مجموعه آموزه‌ها شود و راه پذیرش آن هموار گردد. متکلم در مقام تنظیم در مرحله اول، اجزای آموزه را تنظیم می‌کند و در مرحله دوم جایگاه و نسبت آن آموزه و دیگر آموزه‌های کلامی را معین می‌کند. بنابراین، تنظیم عبارت است از ایجاد ارتباط و هماهنگی بین اجزای یک یا چند آموزه به گونه‌ای که موجب قوام آنها شود و پذیرش را برای مخاطبان آسان کند (برنجکار، ۱۳۹۱: ۱۶۹ و ۱۷۰).

تنظیم آموزه‌ها در تبیین و اثبات آنها نیز مؤثر است، زیرا چینش هماهنگ مسائل به فهم آنها کمک می‌کند و وقتی آموزه‌های دین منظم شد و هر مسئله‌ای در جای خودش قرار گرفت، اثبات راحت‌تر صورت می‌گیرد (همان: ۱۷۰ و ۱۷۱).

۲. ۱. روش‌های تنظیم در اندیشه حر عاملی

 تنظیم مانند تبیین، روش‌های متعددی دارد که در ادامه به آنها اشاره می‌شود.

۲. ۱. ۱. تنظیم بر اساس تقدم و تأخر آموزه‌ها در اثبات

 براهینی که مقدمات براهین دیگر را اثبات می‌کنند، از نظر رتبی بر آنها مقدم‌اند. همچنین براهینی که از مقدمات بدیهی تشکیل شده‌اند از لحاظ رتبی بر سایر براهین تقدم دارند. در روش کلامی حر عاملی تنظیم بر اساس تقدم و تأخر آموزه‌ها دیده می‌شود. وی در رد دیدگاه جبر، برهان‌های بدیهی را مقدم داشته و در تبیین اعتقادات مکلف روش وی بر پایه تقدم و تأخر آموزه‌ها بوده است.

 حر عاملی در رد جبر دوازده دلیل می‌آورد. وی ابتدا سه دلیل را در بیان بدیهی‌بودن اختیار با ذکر مثال می‌آورد که هر عقل سلیمی آن را می‌پذیرد و قابلیت پذیرش همگانی دارد و ازاین‌رو از حیث رتبه بر سایر براهین تقدم دارد. پس از آن به ادله‌ای همچون قبح تکلیف، عبث‌بودن امر و نهی و ارسال رسل و انزال کتب می‌پردازد که از جملۀ دلایل عقلی است و درک آن بسیار آسان است. سپس لوازم فاسد این دیدگاه را بیان می‌کند و در پی آن از سایر دلایل سخن می‌گوید (حر عاملی، بی‌تا ب: 10-11).

 حر عاملی در بیان آنچه مکلف باید به آن اقرار کند این اعتقادات را بر اساس اهمیت آموزه‌ها تنظیم کرده است؛ لذا ابتدا بحث مبدأ و معاد و مسائل مرتبط با آن را، که مهم‌ترین مباحث اعتقادی ا‌ست، مطرح می‌‌کند. در بحث از مبدأ ابتدا اثبات وجود خداوند را مطرح، و پس از آن صفات خداوند را بیان می‌کند. از آنجا که بحث نبوت متوقف بر اثبات خداوند است، وی سپس به نبوت می‌پردازد و در پی آن امامت و مسائل مرتبط با آن، از جمله غیبت امام زمان (عج) را، می‌آورد؛ زیرا امامت متوقف بر نبوت و ادامه آن است. در پایان وارد احکام شریعت می‌شود که نزد ائمه (ع) ثابت است (همو، بی‌تا الف: ۶-۷).

۲. ۱. ۲. تنظیم بر اساس تقدم آموزه‌های عقلی بر نقلی

حر عاملی در رساله‌ای که در نقد صوفیه سامان داده است می‌گوید چون تقدیم اعتبارات عقلی بر نقلی میان متأخران معروف است من نیز همین شیوه را برگزیده‌ام، زیرا احتجاج با مخالفان یا کسانی که در فساد عقیده و اطاعت‌نکردن از ائمه (ع) از آنان بدترند (= صوفیه) با این سنخ از ادله صورت می‌گیرد (همو، ۱۴۳۲: ۱۰-۱۱). وی در بطلان اعتقاد به حلول و اتحاد و وحدت وجود، ابتدا دلایل عقلی و سپس دلایل نقلی را بیان می‌کند و در بیان دلایل عقلی به دوازده دلیل اشاره می‌کند (همان: ۸۰-۸۷).

 وی در کتاب هدایه الامه الی احکام الائمه (ع) دوازده مقدمه را در این خصوص تنظیم می‌کند. ابتدا از جایگاه عقل و علم سخن می‌گوید و سپس از آموزه‌هایی که عقلی‌ترند، مانند معرفت خدا، عدل الاهی و نبوت. وی مباحثی مانند امامت و معاد را که بیشتر نقلی هستند به تأخیر می‌اندازد، ولی امامت را با اینکه نقلی است، قبل از معاد مطرح می‌کند، در حالی ‌که بخشی از مباحث معاد عقلی و بخشی نقلی است (نک.: حر عاملی، بی‌تا ج، فصل کتاب). احتمالاً به این دلیل که در اکثر مباحث نقلی معاد، از احادیث امامان (ع) استفاده می‌شود.

از این‌رو قبل از مطرح‌کردن معاد، باید امامت معصومان به اثبات رسیده باشد. وی در انتها بر پایه حجیت قول معصوم، در ضمن ابوابی می‌گوید همه مسائل از اینها باید اخذ شود و در صورت نبود نص، باید توقف و احتیاط کرد (حر عاملی، بی‌تا ب: ۳-۷).

می‌بینیم که حر عاملی در مقام تنظیم استدلال‌های خود در رد بر مخالفان اعتقادی از آنچه آن را شیوه رایج میان متأخران نامیده تبعیت کرده و ادله عقلی را بر ادله نقلی مقدم داشته است. وی در مقام تعلیل این عمل خود، به این نکته منطقی اشاره می‌کند که در احتجاج با مخالف باید از ادله‌ای استفاده کرد که برای وی پذیرفتنی باشد. مخالفان و صوفیان را که به‌سادگی به اقوال ائمه (ع) گردن نمی‌نهند باید با ادلۀ عقلی مجاب و وادار به پذیرش حقیقت کرد.

 این نکته نشان از آن دارد که حر عاملی در مقام تنظیم ادلۀ هر مدعای اعتقادی، به شرایط ویژۀ مخاطب توجه دارد. با وجود اینکه وی را متکلمی حدیث‌گرا می‌دانیم، در جاهایی که منطقاً تمسک به دلیل نقلی کارساز نیست، به ادلۀ نقلی روی می‌آورد و بر رویکرد مبنایی خود، تعصب بی‌جا نمی‌ورزد.

۳. روش‌شناسی اثبات

اثبات آموزه‌های اعتقادی یکی از مراحل بسیار مهم شکل‌گیری نظامی اعتقادی برای هر مذهب یا فرقه‌ای است. در این مرحله میزان صحت و سقم آموزه‌های اعتقادی، اثبات می‌شود. مراد از «اثبات» در علم کلام این است که متکلم، آموزه‌های اعتقادی استنباط‌شده را با دلیل به مخاطبان عرضه کند تا آن مفاهیم در ذهن مخاطبان مستقر و مستحکم شود (برنجکار، ۱۳۸۷: ۱۶).

احاطه کامل متکلم بر همه آموزه‌ها و روش‌های اثباتشان، و شناخت طرق استدلال و برهان، همچون شرایط اثبات‌گر، در این مرحله بسیار مؤثر و کارآمد است (همو، ۱۳۹۱: ۱۷۹-۱۸۰). هدف متکلم در این مرحله آن است که با ملاحظه وضعیت مخاطب، آموزه‌های استنباط‌شده را مستند به ادله قاطع و محکم کند تا مخاطب آن را قبول و تصدیق کند و نظام اعتقادی‌‌اش کامل شود (همان: ۱۷۸).

مراجع

قرآن کریم (۱۳۷۴). ترجمه: عبدالمحمد آیتی، تهران: انتشارات سروش، چاپ چهارم.

ابن فارس، ابی الحسین احمد (۱۴۰۴). معجم مقائیس اللغه، عبدالسلام محمد هارون، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ اول.

ابن منظور، محمد بن مکرم (۱۴۱۴). لسان العرب، احمد فارس صاحب الجوانب، بیروت: دار الفکر، الطبعه الثالثه.

اسلامی، رضا (۱۳۸۴). مدخل علم فقه، قم: مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه قم، چاپ اول.

برنجکار، رضا (۱۳۸۷). کلام و عقاید، قم: سازمان مطالعه و تدوین کتب انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، چاپ اول.

برنجکار، رضا (۱۳۹۱). روش‌شناسی علم کلام: اصول استنباط و دفاع در عقاید، قم: سازمان چاپ و نشر دارالحدیث، چاپ اول.

جبرئیلی، محمدصفر (۱۳۹۰). «مدارس کلامی شیعه امامی»، در: کلام اسلامی، ش۷۹، ص۳۷-۵۱.

حائری، سید مهدی (۱۳۸۱). دایره‌المعارف تشیع، تهران: شهید سعید محبی، چاپ سوم.

حر عاملی، محمد بن ‌حسن (۱۳۶۲). الایقاظ من الهجعه بالبرهان علی الرجعه، تهران: نوید، چاپ اول.

حر عاملی، محمد بن‌ حسن (۱۳۷۶). الفصول المهمه فی أصول الأئمه علیهم السلام (تکمله الوسائل)، قم: مؤسسه معارف اسلامی امام رضا (ع)، چاپ اول.

حر عاملی، محمد بن ‌حسن (۱۳۸۹). پیراستگیمعصومازفراموشیوخطا، محمد اصغری‌نژاد، قم: ادیان.

حر عاملی، محمد بن‌ حسن (۱۴۰۲). الجواهر السنیه فی الاحادیث القدسیه، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، الطبعه الاولی.

حر عاملی، محمد بن ‌حسن (۱۴۰۳). الفوائد الطوسیه، قم: المطبعه العلمیه، الطبعه الاولی.

حر عاملی، محمد بن ‌حسن (۱۴۲۵ الف). إثبات الهداه بالنصوص والمعجزات، بیروت: مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، الطبعه الاولی.

حر عاملی، محمد بن‌ حسن (۱۴۲۵ ب). کشف التعمیه فی حکم التسمیه: بحث روائی بجواز التصریح باسم المهدی فی عصر الغیبه، بیروت: دار الهادی، الطبعه الاولی.

حر عاملی، محمد بن ‌حسن (۱۴۲۶). تواتر القرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیه، الطبعه الاولی.

حر عاملی، محمد بن‌ حسن (۱۴۳۲). الرساله الاثنی عشریه فی الرد علی الصوفیه، عباس الجلالی، قم: مؤسسه انصاریان للطباعه والنشر.

حر عاملی، محمد بن‌ حسن (بی‌تا الف). بدایه الهدایه، نسخه خطی کتاب‌خانه مجلس، شماره بازیابی ط ۳۳۳.

حر عاملی، محمد بن ‌حسن (بی‌تا ب). رساله خلق الکافر، نسخه خطی کتاب‌خانه مجلس، شماره بازیابی ۱/۳۱۴۷.

حر عاملی، محمد بن‌ حسن (بی‌تا ج). هدایه الامه الی الاحکام الائمه (ع)، نسخه خطی به شماره بازیابی ۷۲۸۲.

خالقیان، ام‌البنین (۱۳۹۴). روش‌شناسی کلامی شیخ حر عاملی، رساله دکتری شیعه‌شناسی، استاد راهنما: محمد غفوری‌نژاد، قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.

زبیدی، محمد بن محمد (۱۴۱۴). تاج العروس من جواهر القاموس، علی شیری، بیروت: دار الفکر، الطبعه الاولی.

سبحانی، جعفر (۱۴۲۲). موسوعه طبقات الفقهاء، قم: مؤسسه امام صادق (ع)، چاپ اول.

سبحانی، محمدتقی؛ رضایی، محمدجعفر (۱۳۹۱). «مدرسه کلامی اصفهان»، در: تاریخ فلسفه، س۳، ش۱۱، ص۱۱۱-۱۳۸.

غفوری‌نژاد، محمد؛ خالقیان، ام‌البنین (۱۳۹۴). «روش‌شناسی کلامی شیخ حر عاملی در مقام دفاع در حوزه‌های رد شبهات و رد مکاتب معارض»، در: تحقیقات کلامی، ش۱۰، ص۴۵-۶۴.

قمی، شیخ عباس (۱۴۱۶). سفینه البحار و مدینه الحکم والآثار، تهران: دار الاسوه، الطبعه الثانیه.

نویسندگان:

ام البنین خالقیان: دانش آموخته دکتری شیعه شناسی دانشگاه ادیان و مذاهب

محمد غفوری نژاد: استادیار گروه شیعه شناسی ، دانشگاه ادیان و مذاهب

پژوهشنامه مذاهب اسلامی شماره ۵

ادامه دارد…/