۲. حقوق بین الملل و مکان‌های مقدس 
در عرف بین‌المللی، مکان‌های مقدس، مکان و سایت‌هایی است که در محدوده جغرافیایی خاصی واقع شده است و یک یا چند دین یا مذهب آن را مقدس می‌دانند. مکان‌های مقدس یا ساخته بشر هستند (Manmade Structures)،

مثل کلیساها، معابد و قبرستان‌ها یا پدیده‌های طبیعی، (Natural Objects) مثل درخت یا درختان، رودخانه‌ها، تپه‌ها و جنگل‌ها. این مکان‌ها و نگهداری و محافظت از آنها، باعث شکل‌گیری مباحث حقوقی متعددی در گستره ملی و بین‌المللی شده است. این مکان‌ها و حرمت و قداستی که دارند، باعث شکل‌گیری آتوریته‌ای می‌شود که گاه تأثیر بسزایی در سطح بین‌المللی و حقوق بین‌الملل دارد. 
در مواردی حتی حاکمیت و صلاحیت‌های حاکمیتی کشور‌ها و دولت‌هایی که این مکان‌ها در آن واقع هستند، تحت تأثیر این آتوریته، محدود می‌شود.

برخی از نویسندگان به‌طور مشخص از حاکمیت قوانین اسلامی‌ بر مکه و حرم مکی سخن گفته و مدعی هستند که آتوریته‌ای که این مکان در آموزه‌های اسلامی داشته، باعث شده است که حکومت‌های حجاز، مثل حاکمیت پادشاهی سعودی، خود را خادم این حرم بدانند و قدرت و موقعیتی در برابر قداست و آتوریته این مکان نداشته باشند، (Ibid,229). در مقابل، تکلیف شناسایی و حمایت دولت‌ها از این حرم‌ها یا نابردباری مذهبی حاکمیت‌ها و حکومت‌ها در برابر این مکان‌ها نیز، از مسائلی است که حقوق بین الملل وظیفه دارد به آن بپردازد. 
ماده ۱۸ «اعلامیه جهانی حقوق بشر» در جهت اعلام و شناسایی حق آزادی مذهبی، می‌گوید: 
«هر کس حق دارد که از آزادی فکر، وجدان و مذهب بهره‌مند شود. این حق متضمن آزادی تغییر مذهب یا عقیده و ایمان است و نیز شامل تعلیمات مذهبی و عبادت و اجرای مراسم دینی است. هر کس می‌تواند از این حقوق به طور خصوصی یا به طور عمومی برخوردار باشد.» 
کمیته حقوق بشر در بند ۴ تفسیر عام ۲۲، واژه «worship» را تفسیر کرده و با ارائه تفسیری موسع از آن بنا و نگهداری اماکن مذهبی را از جمله گستره و لوازم پذیرش حق بر عبادت می‌داند. چنانچه بند A از ماده ۶ اعلامیه ۲۵ نوامبر ۱۹۸۱ مجمع عمومی سازمان ملل، بر محو هر نوع نابردباری و تبعیض بر اساس مذهب تأکید می‌کند.
در این سند نه تنها وجود عبادتگاه‌های مذهبی شناشایی شده است، بلکه گزاره 
«establish and maintain places» بر حق ساخت و ساز و نگهداری اماکن برای اهداف و عبادات مذهبی تأکید می‌کند. این واقعیت در قطعنامه۳۷/۶ کمیسیون حقوق بشر به صراحت شناسایی شده است و بر التزام به آن تأکید می‌شود.
همچنین گزارش‌های بازدید در قالب پاسداشت حق آزادی دین و مذهب که از سال ۱۹۸۶ تا ۲۰۱۱م. صورت گرفته است، بر شناسایی مکان‌های مقدس و حق داشتن، تأسیس و نگهداری مکان‌های مذهبی برای عبادت و انجام مناسک و اعمال مذهبی تأکید می‌کند. برای نمونه در گزارش بازدید از ترکیه، بر وظایف دولت و حاکمیت ترکیه در احترام گذاشتن به مسیحیان، ارتودوکس‌ها و ارامنه تأکید شده است. چنانچه دولت، موظف شده است از حق داشتن عبادتگاه مخصوص، حمایت کند و در جاهایی که جمعیت‌ها و اقلیت‌های جدید شکل می‌گیرند نیز، از ساخت و ساز مکان‌های مذهبی جلوگیری نکند.

این گزارش در ادامه، ایجاد محدودیت در این زمینه را ناروا دانسته است. 
در کنار این اسناد و گزارش‌ها که بیشتر جنبه حقوق بشری دارد، اسناد و معاهدات بین‌المللی دیگری نیز بر حق شناسایی و تعهدات دولت‌ها و افراد نسبت به مکان‌های مقدس دلالت دارند. مرکز حقوق بشر دانشگاه مینیسوتا در سال ۲۰۰۳م. بروشوری را با عنوان «راهنمای مطالعه، آزادی دین و عقیده»، به‌صورت الکترونیکی منتشر کرد که همه اسناد، گزارش‌ها و معاهدات بین‌المللی با موضوع عام آزادی دین و عقیده را برشمرده بود. 
از آنجا که مکان‌های مقدس و شناسایی و تعهدات دولت‌ها و جوامع در برابر آن، یکی از موارد و دغدغه‌های مرتبط با آزادی دین و مذهب است؛ اسنادی که در این راهنما به آن اشاره و لینک شده، منابع مهمی برای پژوهش در زمینه مکان‌های مقدس و سایت‌های مذهبی در حقوق بین‌الملل است. چنانچه توجه به پتانسیل‌های کنوانسیون ۱۹۴۵ لاهه در زمینه حفاظت از اموال فرهنگی در مخاصمات بین‌المللی نیز راهی دیگر برای شناسایی مکان‌های مقدس در مخاصمات مسلحانه است. این کنوانسیون و ظرفیت‌های آن در زمینه مکان‌های مقدس، مورد توجه برخی از بازرسان و دیدبانان سازمان ملل در زمینه حق دارا بودن مکان‌های مقدس قرار گرفته و در گزارش‌های خود به آن استناد می‌کنند.

چنانچه عرف بین‌المللی و ظرفیت‌های حقوق بین‌الملل عرفی نیز می‌تواند از دیگر راهکارهایی باشد که برای شناسایی، تثبیت و حق‌خواهی در زمینه مکان‌ها و سایت‌های مقدس مورد توجه و استناد قرار بگیرد. 
همچنین در زمان جنگ و درگیری‌های مسلحانه نیز بنا بر آموزه‌های حقوق بین‌الملل بشردوستانه، از مکان‌های مقدس و مذهبی و پرسنل مذهبی، حمایت‌های ویژه می‌شود. در ماده ۱۶ «پروتکل دوم الحاقی به کنوانسیون‌های ژنو ۱۲ اوت ۱۹۴۹، در خصوص حمایت از قربانیان مسلحانه غیر بین‌المللی ژنو، در ژوئن ۱۹۷۷»، ذیل موضوع «حمایت از اشیای فرهنگی و اماکن عبادت» مقرر شده است: 
«بدون هیچ‌گونه خدشه‌ای به کنوانسیون لاهه راجع به حفاظت از اموال فرهنگی در مخاصمه مسلحانه ۱۴ می ۱۹۵۴، انجام هرگونه عملیات جنگی که آثار تاریخی، کارهای هنری و مکان‌های عبادت را که سازنده میراث معنوی یا فرهنگی مردم باشد، مورد هدف قرار دهد و استفاده از آن در حمایت از مقاصد نظامی، ممنوع است.» 
در بند ۱ ماده ۹ همین پروتکل، ذیل موضوع «حمایت از پرسنل پزشکی و مذهبی» تأکید می‌شود: «پرسنل پزشکی و مذهبی باید مورد احترام قرار گرفته و به آنها همه نوع امکانات و کمک‌های ممکن در خصوص اجرای وظایفشان داده شود.»
الف) حقوق بین‌الملل مکان‌های مقدس و حاکمیت دولت‌ها 
توجه به صلاحیت‌های حاکمیت و دولت‌ها، به‌ویژه اصل صلاحیت سرزمینی (ربکا والاس، ترجمه: سید قاسم زمانی، صص ۱۴۸ـ ۱۴۹، چ۲، ۱۳۸۷ش.) که قاعده‌ای پذیرفته شده و دیرپا در حقوق بین‌الملل است، باعث شکل‌گیری این آموزه شده است که مکان‌های مقدس، به هر روی، محکوم صلاحیت‌های سرزمینی حاکمیتی است که بر گستره جغرافیایی این مکان‌ها اعمال اقتدار می‌کند. هرچند پذیرش منشور ملل متحد و تصویب اسناد بین‌المللی همچون اعلامیه جهانی حقوق بشر درسال ۱۹۴۸م. و دو میثاق بین‌المللی حقوق بشر در سال ۱۹۶۶م.

چنان اثری در مناسبات جامعه بین‌المللی گذاشته است که هیچ دولتی بایستگی رعایت حقوق بشر در گستره جهانی و تمامی نقاط جهان را به چالش نمی‌کشد. 
دولت‌ها و حاکمیت‌ها به تدریج و در اثر شکل‌گیری گفتمان حقوق بشر، این ایده را پذیرفته‌اند که تجاوز به حقوق اساسی بشر، عملی نارواست و دولت خاطی، مسئول پاسخگویی به جامعه بین‌المللی خواهد بود.

برخی از دانشیان حقوق بین‌الملل در همین راستا و در کنار تأکید بر صلاحیت‌های حاکمیتی دولت‌ها، آنان را موظف به هماهنگی بین صلاحیت‌های خود و تعهدات ناشی از رعایت اصول حقوق بشر می‌دانند، (آنتونیو کاسسه، ترجمه: حسین شریفی، صص ۱۹۹ـ۱۹۷، چ۱، میزان، ۱۳۸۵ش.) بر این اساس بایسته توجه است که اعمال صلاحیت‌های حاکمیتی دولت‌ها، به هیچ وجه نمی‌تواند مانع استیفای حق آزادی دین و عقیده در تمامی ابعاد آن، به‌ویژه حق در زمینه عبادت‌گاه‌ها و مکان‌های مقدس شود. 
امروزه از میان اماکن مقدس، واتیکان و بیت المقدس در نظام حقوق بین‌الملل به عنوان سرزمین‌های واجد تقدس که شایسته استقلال نسبی هستند، شناخته شده‌اند، (ربکا والاس، ترجمه: سید قاسم زمانی، ج۱، صص ۷۴۶- ۷۴۱، چ۲، ۱۳۸۷ش.). واتیکان به رهبری پاپ، نمونه‌ای از نهادهای دارای شخصیت بین‌المللی است. جمعیت مسقر در آن، نه بومی هستند و نه دایمی، ولی دارای تابعیت واتیکانی هستند.

واتیکان در طول سال‌های مختلف، عضو معاهدات بین‌المللی با گستره موضوعی متفاوت شده است. واتیکان در سازمان ملل، دارای عضو ناظر است و با ۱۷۰ دولت، دارای روابط دیپلماتیک است؛ چنان‌‌که بازیگران بین‌المللی دیگری نیز تمایل به برقراری روابط بین‌المللی با واتیکان داشته و دارند. (حقوق بین الملل (والاس)، زمانی، سیدقاسم، چاپ دوم، صص۱۰۴ـ ۱۰۵، ۱۳۸۷ش.)
وظایف بین‌المللی واتیکان زیر نظر و دستور پاپ از سوی دبیر دولت و دبیر شورای اداره عمومی کلیسا، انجام می‌‌شود. بر اساس این شناسایی بین‌المللی، کلیسای کاتولیک، مشارکتش در روابط و مناسبات بین‌المللی را همسان دولت‌ها به انجام می‌رساند و مدعی قابلیت استناد بین‌المللی است. (حقوق بین‌الملل عمومی، گرهارد فن گلان، ترجمه سید داوود آقایی، چاپ سوم، ج۱، صص ۷۴۱- ۷۴۶، ۱۳۸۶ش.)
«بیت المقدس» نیز به موجب قطعنامه ۱۸۱ بیست و نهم نوامبر ۱۹۴۷ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در زمینه حکومت آینده فلسطین، شایسته شناسایی بین‌المللی و رژیم حقوقی بین‌الملل دانسته شده است. اگرچه هنوز اوضاع و احوال سیاسی، مانع از تحقق آن شده است، ولی اقدامات مغایر با این ایده، به‌طور مکرر محکوم شده است و تأکید شده که کلیه اقدامات و مقررات قانونی اسرائیل که خصوصیت و موقعیت این شهر را تغییر داده یا درصدد تغییر آن است، به‌ویژه اعلام پایتختی این شهر، باطل و بدون اثر بوده و بلافاصله باید لغو شود.
(همان، ص۷۴۹.)
یک ـ بازخوانی «قطعنامه ۱۸۱ بیست و نهم نوامبر ۱۹۴۷ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در زمینه حکومت آینده فلسطین».
در قطعنامه ۱۸۱ بیست و نهم نوامبر ۱۹۴۷ مجمع عمومی سازمان ملل متحد در زمینه حکومت آینده فلسطین»، نقشه تقسیم فلسطین به حکومت‌های مستقل عربی و یهودی و رژیم مخصوص بین‌المللی، شهر بیت‌المقدس است. این قطعنامه و تقسیم فلسطین بنا به اعتقادات اسلامی و گفتمان غالب جهان اسلام و جمهوری اسلامی مردود است. ما مسلمانان معتقدیم که مسئله فلسطین، فقط با همه‌پرسی از فلسطینیان اصیل مقیم و غیر مقیم، حل شدنی است و این تنها راه حل دموکراتیک مسئله فلسطین است. 
بازخوانی قطعنامه مذکور به معنای پذیرش آن نیست، بلکه هدف، شناسایی ظرفیت‌های گفتمانی در مورد مکان‌های مقدس در اسناد بین‌المللی است. قطعنامه با طرح ایده «رژیم بین المللی شهر بیت المقدس» و «مکان‌های مقدس»، ظرفیت‌های مهمی برای گفتمان‌سازی و حمایت از مکان‌های مقدس در دیگر سرزمین‌ها؛ از جمله حجاز به وجود آورده است. بر این اساس بازخوانی برخی از فقرات این قطعنامه با توجه به موضوع مقاله، بایسته است. 
مقرره‌های مرتبط با مکان‌های مقدس در قطعنامه به مقرره‌های عام که به تبیین بایسته‌های عام هنجاری با موضوع «مکان‌های مقدس، ساختمان‌ها و محل‌های مذهبی» و مقرره‌های خاص «شهر بیت المقدس»، تقسیم می‌شود. هر دو این مقرره‌ها دارای ارزش بالایی برای حمایت و گفتمان‌سازی بین‌المللی در زمینه حمایت از مکان‌های مقدس و مذهبی در بر دارد. (فلسطین و حقوق بین‌الملل، هنری کتان، ترجمه غلامرضا فدایی، چاپ اول، صص ۲۳۳ـ۲۵۳، ۱۳۶۸ش.)
دوـ قطعنامه و بایسته‌های عام هنجاری با موضوع «مکان‌های مقدس، ساختمان‌ها و محل‌های مذهبی
قطعنامه در زمینه مکان‌های مقدس، ساختمان‌ها و محل‌های مذهبی، مقرر داشته است که حقوق موجود در مورد مکان‌های مقدس، ساختمان‌ها و محل‌های مذهبی، نباید نادیده گرفته شوند. توجه و تأمین آزادی دسترسی، زیارت، عبور و عبادت در مکان‌های مقدس، مشروط به رعایت هنجارهای امنیت ملی، نظم عمومی و مقررات اخلاقی بایسته است.

 حفاظت از این مکان‌ها و تعمیرشان در مواقع نیاز، ضروری است. چنان‌که اقدامی به هتک حرمت این مکان‌ها منجر شود، مجاز نخواهد بود. وضع و اخذ مالیات از مکان‌های مقدسی که در زمان استقلال کشور از پرداخت مالیات معاف بوده‌اند، نارواست. (قطعنامه، بخش یکم، فصل یکم.)
سه‌ـ قطعنامه و مقرره‌های خاص «شهر بیت المقدس»
بنا بر قطعنامه، شهر بیت المقدس و شهرک‌های اطراف آن با یک رژیم بین‌المللی و به وسیله سازمان ملل، اداره می‌شود. حاکم نباید تبعه قسمت عرب‌نشین و یهودی‌نشین باشد، بلکه حاکم، نماینده سازمان ملل در شهر بیت‌المقدس است و از طرف آن، دارای قدرت کامل برای اداره این شهر؛ از جمله رهبری امورر خارجی شهر است. 
حمایت و حفاظت از منافع معنوی و مذهبی پیروان مذاهب سه‌گانه توحیدی بزرگ جهان (مسلمانان، مسیحیان و یهودیان)، از مهم‌ترین وظایف سیستم حکومتی بیت المقدس است. تمام حقوقی که به نحو عمومی در مورد مکان‌ها و ساختمان‌های‌های مقدس گفته شده، در مورد این مکان‌ها در بیت المقدس هم جاری است. 
بایسته است که شهر بیت المقدس، غیر نظامی و بی‌طرف باقی مانده و هیچ‌گونه تشکیلات، تمرینات و فعالیت‌های نظامی نباید در درون مرزهای شهر انجام گیرد. البته برای حفاظت از قوانین داخلی و نظم و حراست از مکان‌ها و بنا‌های مقدس، پلیس مخصوصی تشکیل می‌شود. 
یک شورای قانون‌گذاری که به وسیله سکنه بالغ شهر انتخاب می‌شود، دارای قدرت قانون‌گذاری و وضع مالیات است. قانون باید استقرار یک نظام مستقل قضایی؛ از جمله یک دادگاه استیناف را که همه مردمان شهر تابع آن خواهند بود، تدارک ببیند. تمام ساکنان این شهر تابع این شهر می‌شوند. زبان رسمی مردمان شهر، عربی و عبری است. (قطعنامه، بخش سوم.)
نتیجه‌گیری
آموزه‌های اسلامی و حقوق بین‌الملل ظرفیت بالایی برای حمایت همه‌جانبه از مکان‌های مقدس دارد. بایسته است که دانشیان مسلمان، ضمن تبیین و بهره‌گیری از این ظرفیت‌ها، موجبات شکل‌گیری گفتمانی را برای استیفای حقوق مسلمانان در سراسر جهان فراهم آورند.

مسلمانان در سایه این حق، قادر هستند در کشورهای مختلف، حتی کشورهای غیر اسلامی که در اقلیت هستند، از حق آزادی عقیده و دارا بودن مکان‌ها و نمادهای متناسب با هنجارهای آیینی و مذهبی خود، برخوردار باشند؛ چنان‌که در کشورهای اسلامی که یکی از حرم‌های مقدس در آن وجود دارد، مسلمانان از حق دسترسی، امنیت، آزادی رفت و آمد و مشارکت همه‌جانبه در مراسم برخور دارند. البته التزام به نظم عمومی و صلاحیت‌های حاکمیتی دولت میزبان نیز بایسته است.

مراجع

منابع
اساسنامه دیوان دادگستری بین‌المللی. 
الاصطلاحات الفقهیه فی الرسائل العملیه، یاسین عیسی عاملی، چ۱، بیروت، دار البلاغه للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۴۱۳ق. 
تاج العروس من جواهر القاموس، سید محمد مرتضی حسینی واسطی زبیدی، چ۱، بیروت، دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۴۱۴ق. 
التحریر و التنویر، محمد بن طاهر ابن عاشور، بیروت، مؤسسه التاریخ، بی‌تا. 
تفسیر نور، محسن قرائتی، چ۱۱، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۳ش. 
تفسیر نمونه، ناصر مکارم شیرازی، چ۱، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش. 
جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، محمد حسن نجفی، چ۷، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق. 
حقوق بین‌الملل بشردوستانه ناظر بر حمایت از افراد در درگیری‌های مسلحانه (مجموعه اسناد ژنو)، هاجر سیاه رستمی و دیگران، تهران، موسسه آموزش علمی کاربردی هلال احمر، ۱۳۹۰ش. 
حقوق بین‌الملل عمومی، نگوین کک دین و دیگران، ترجمه: حسن حبیبی، چ۱، تهران، اطلاعات، ۱۳۸۲ش. 
حقوق بین‌الملل نوین، مایکل اکهرست، ترجمه: بهمن آقایی، چ۲، تهران، دفتر خدمات حقوق بین‌الملل جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۷۶ش.
حقوق بین‌الملل، آنتونیو کاسسه، ترجمه: حسین شریفی، چ۱، تهران، میزان، ۱۳۸۵ش.
حقوق بین‌الملل، ربکا والاس، ترجمه: سید قاسم زمانی، چ۲، تهران، شهر دانش، ۱۳۸۷ش.
حقوق بین‌الملل، ملکم شاو، ترجمه: محمد حسین وقار، چ۳، تهران، اطلاعات، ۱۳۸۹ش.
درآمدی بر حقوق بین‌الملل عمومی، گرهارد فن گلان، ترجمه: سید داوود آقایی، چ۳، تهران، میزان، ۱۳۸۶ش.
الفرقان فی تفسیر القرآن، محمد صادقی، چ۲، قم، انتشارات فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۵ش.
فرهنگ حقوق بین‌الملل مخاصمات مسلحانه، پیتر وری، ترجمه: سیامک کرم‌زاده و کتایون حسین‌نژاد، چ۲، تهران، سرسم، ۱۳۹۱ش.
فقه الامام الصادق۷، محمد جواد مغنیه، چ۲، قم، مؤسسه انصاریان، ۱۴۲۱ق. 
فلسطین و حقوق بین‌الملل، هنری کتان، ترجمه: غلامرضا فدایی، چ۱، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۸ش. 
«قرآن و احترام به پیروان دیگر ادیان»، سید محمدعلی هاشمی، دانش‌پژوهان، سال هفتم، ش۱۸ـ ۱۹، پاییز و زمستان ۱۳۸۸ش.
الکافی، محمد بن یعقوب کلینی، چ۴، تهران، اسلامیه، ۱۴۰۷ق. 
المحیط فی اللغه، صاحب بن عباد، چ۱، بیروت، عالم الکتاب، ۱۴۱۴ق. 
مصطلحات الفقه، میرزا علی مشکینی، چ۱، قم، الهادی، ۱۴۱۹ق.
معجم المصطلحات و الالفاظ الفقهیه، عبدالمنعم محمود عبد الرحمان، قاهره، دار الفضیله، بی‌تا.
مفاتیح الغیب، محمد بن عمر فخر رازی، چ۳، بیروت، دار احیاء التراث العربی ، ۱۴۲۰ق. 
المقنعه، محمد بن محمد مفید، چ۱، قم، اسلامی، ۱۴۱۳ق. 
النهایه فی مجرد الفقه و الفتاوی، محمد بن حسن ابو جعفر طوسی، چ۲، بیروت، دار الکتاب العربی، ۱۴۰۰ق. 
وسائل الشیعه، محمد بن حسن حر عاملی، چ۱، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
Convention for the Protection of Cultural Property in the Event of Armed Conflict with Regulations for the Execution of the Convention 1954, UNESCO 1995 2010 ID: 13637, United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. 
Declaration on the Elimination of All Forms of Intolerance and of Discrimination Based on Religion or Belief. UN Doc. A/RES/36/55, 25 November 1981. 
Human Rights Committee, General Comment 22, Article 18 (Forty eighth session, 1993). Compilation of General Comments and General Recommendations Adopted by Human Rights Treaty Bodies, U. N. Doc. HRI/GEN/1/Rev. 1 at 35 (1994). 
Human Rights council resolution,6/37 (paragraph 9 (e,g )). 
Linda, J Pike, Encyclopedia of Disputes Installment 10,Elsevier, Tir 7, 1393 AP. 
Rapporteur’s Digest on Freedom of Religion or Belief, E/CN. 4. 19997/91/Add. 1,para. 93 (country visit to India). A/55/280/Add. 1,para. 160 (country visit to Turkey). 
STUDY GUIDE: Freedom of Religion or Belief, University of Minnesota Human Rights Center,2003. 
UNIVERSAL DECLARATION OF HUMAN RIGHT.

نویسنده:

سید محمدعلی هاشمی

فصلنامه میقات حج شماره ۹۳

انتهای متن/