به گزارش پایگاه اطلاع رسانی خبر قم به نقل از شبکه اطلاع رسانی راه دانا به نقل از رهیاب، برای ارتباط با دیگران و زندگی در اجتماع انسان باید هویت داشته باشد و انسان بی هویت در جامعه جایی ندارد. هویت اجتماعی مبنایی است برای آشکار ساختن شباهت‌ها و تفاوت‌ها است تا بتوان جامعه‌ای تشکیل داد.

بدون هویت اجتماعی، یعنی بدون وجود چارچوب‌های مشخصی که شباهتها و تفاوتها را آشکار می‌سازد، افراد یک جامعه امکان برقراری ارتباطی معنادار و پایدار با یکدیگر نخواهند داشت و در نتیجه نمی‌توان از وجود اجتماع سخن گفت.

هویت مردم خوزستان مسئله ای است که در سال‌های گذشته دشمنان اسلام به آن حمله ور شده‌اند تا با نفوذ فرهنگی در این استان بین اقوام تفرقه بیافکنند. آیت الله محسن حیدری، عضو مجلس خبرگان رهبری از جمله افرادی است که سال‌ها تحقیقات تاریخی در موضوعات مختلف داشته و به همین دلیل با او به گفتگو نشستیم تا مولفه‌ها و عناصر تشکیل دهنده هویت اجتماعی مردم خوزستان را بررسی کنیم. آنچه در پی ‌می‌آید حاصل گفتگوی یک ساعته با آیت الله حیدری است.

رهیاب؛ با توجه به هجمه‌های اخیر به هویت مردم خوزستان، عناصر اصلی هویت اجتماعی مردم این خطه از ایران را بیان کنید.

آیت الله حیدری: هر قوم و یا هر مجموعه‌ای از مجموعه‌های انسانی یک هویت مشخص دارد که به واسطه عناصر تشکیل دهنده این هویت از دیگر اقوام و مجموعه‌های انسانی متمایز می‌شوند، همانطور که هر انسانی با شناسنامه از دیگر انسان‌ها متمایز می‌شود.

ممکن است که انسان‌ها در برخی از عناصر شناسنامه به همدیگر شباهت داشته باشند اما مجموعه عناصر موجود در شناسنامه یک هویت متمایز از دیگران می‌ساز که به وسیله این هویت تفاوت‌هایی با دیگران دارد. مردم خوزستان به واسطه اقوام مختلف عناصر مشترک و مختص زیادی دارند که در بیرون از استان آن‌ها را از دیگر استان‌ها متمایز می‌سازد.

اینکه در آیه ۱۳ سوره حجرات خداوند متعال می‌فرماید «یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنْثَىٰ وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا…» به معنی این است که هر قوم و قبیله‌ای یک هویت مشخص دارد و بدون هویت قابل شناسایی نیستند و به همین دلیل باید برای مسئله هویت اجتماعی اهمیت قائل باشیم.

اعضای بدن انسان همه اهمیت دارند اما آیا اهمیت سر و گردن به اندازه پا و دست است؟ انسان بدون پا و دست امکان حیات دارد اما بدون سر و گردن حق حیات از او گرفته می‌شود. برخی از عناصر در هویت اجتماعی مردم خوزستان حیاتی هستند و برخی از عناصر شخصیتی؛ درباره مردم این استان باید بگویم که ۵ عنصر «ایرانی بودن، خوزستانی بودن، اسلامیت، تشیع و روحیه جهاد و فداکاری» 5 عنصر اصلی تشکیل دهنده هویت خوزستانی‌ها هستند.

اگر کسی در خوزستان باشد و ایرانی نباشد به عنوان مقیم یا مهاجر است و خوزستانی محسوب نمی‌شود. برای همین ایرانی بودن جزو عناصر اصلی تشکیل دهنده هویت خوزستانی‌ها است. دومین عنصر اسلامیت است؛ شاید برا شما سوالی پیش بیاید که در این استان اقلیت‌های دینی دیگر وجود داشته باشند که باید بگویم اقلیت‌های دینی ساکن در خوزستان ممکن است هویت خوزستانی پیدا کرده باشند اما همه آنها جزو مهاجرین هستند.

سومین عنصر تشکیل دهنده هویت خوزستانی‌ها «تشیع» است و جالب اینکه تشیع در این استان اصالت دارد. اصالت تشیع در خوزستان بیش از سایر نقاط ایران است چرا که تشیع در ایران به جز قم از قرن چهارم هجری شروع شد در حالی که تشیع در خوزستان از همان قرن اول رایج بود.

البته استان قم از همان بدون تأسیس یعنی قرن دوم هجری قمری یک‌دست شیعه بود اما خب تشیع از همان قرن اول هجری در خوزستان رایج بود و غالب ایرانیان هم بعد از قرن دهم هجری قمری شیعه شدند.

تشیع در خوزستان از قرن اول رواج داشت و محبت تشیع از همان زمان فتح خوزستان به دست لشکر اسلام نهادینه شد. روایاتی داریم که افرادی مانند عمار یاسر در فتح خوزستان مشارکت داشتند و با اجازه امیرالمومنین علی(ع) در فتح خوزستان شرکت داشتند و همین اشخاص بودند که نهال تشیع را در این استان کاشتند. این نهال در زمان خلافت امام علی(ع) بارور شد و برخی از مردم مناطق مختلف اهواز شیعه شدند.

برای مثال گروهی از خوارج به رهبری شخصی از قبیله بنی ناجیه در زمان خلافت امیرالمومنین علی(ع) از کوفه فرار کردند و پس از عزیمت به بصره به اهواز آمدند. این افراد توانستند تعدادی از اراذل و اوباش، مجوسی‌ها و غیر مسلمانانان را با خود همراه کنند تا علیه شیعیان بشورند. امیرالمومنین(ع) برای تعقیب آنها شخصی به نام معقل بن قیث ریاحی را مأمور کرد.

معقل بن قیث فردی باهوش بود و بعد از حضور در اهواز با سران قبایل جلسه ای برگزار کرد و گفت که این افراد دشمن امام علی(ع) هستند و این دشمنی عاملی شد که اهوازی‌ها(خوزستانی‌ها) زیر پرچم معقل بن قیث با خوارج بجنگند و شکست سنگینی به آنها تحمیل کنند. این ماجرا درباره بنی ناجیه در نهج البلاغه آمده و ابن ابی الحدید شرح مفصلی درباره آن نوشته است.

در زمان دیگر ائمه(ع) تشیع در خوزستان به کثرت رسید. هرچند در زمان امام صادق(ع) معتزله هم در خوزستان بودند اما معتزله در اقلیت بودند. شیعیان در این دوران به حدی زیاد شدند که منصور دوانیقی برای اداره اهواز یک استاندار شیعی به نام عبدالله بن نجاشی انتخاب کرد.

هرچند عبدالله بن نجاشی استاندار منصور دوانیقی بود اما بعد از استاندار شدن نامه‌ای به امام صادق(ع) ارسال می‌کند و می‌نویسد که من ناچار به پذیرش استانداری اهواز شدم و از شما می‌خواهم که راه و روش کار کردن در این مسند را به من بگویید. امام صادق(ع) در پاسخ به نامه عبدالله نامه‌ای می‌نویسد که در آن به ۳۵ نکته سیاسی و اخلاقی تأکید می‌کند. علمای زیادی این نامه را روایت کرده‌اند اما متأسفانه تاکنون به فارسی ترجمه نشده است هرچند در سال‌های دور تحت عنوان سلسله یادداشت‌ها در یکی از روزنامه‌ها درباره این موضوع مطلب نوشته‌ام، البته این یادداشت‌ها جمع آوری شدند و امیدوارم تا پایان امسال تحت عنوان یک کتاب آنها را منتشر کنم.

در دوران زندگی امام رضا(ع) می‌بینیم که یک حوزه علمیه در اهواز توسط حسن بن سعید و حسین بن سعید اهوازی ایجاد شد و صدها نفر در این حوزه علمیه پرورش یافتند. این دو عالم اهوازی کسانی هستند که وقتی امام رضا(ع) علی بن مهزیار و استعداد نهفته در ایشان را می‌بیند، او را به آنها می‌سپارد.

در دوران امام جواد(ع) و امام هادی(ع) علی بن مهزیار(در ۱۶ سالگی) به‌عنوان سفیر آنها در ایران فعالیت می‎کرد و به استناد نامه‌های امام جواد(ع) و امام هادی(ع) اهواز در آن دوران مرکز تشیع ایران بود چرا که در آن دوران علی بن مهزیار در رابطه با شیعیان قم و ری برای این دو امام نامه می‌نوشت و امام جواد(ع) و امام هادی(ع) رهنمودهای خود به شیعیان قم و ری را برای علی بن مهزیار ارسال می‌کردند.

رهیاب؛ مقام معظم رهبری در سال ۷۵ در سفر به خوزستان گفتند: «همه ملت ایران برای تشیّع، وامدار دو مجموعه انسانی هستند: یکی اهواز و دیگری جبل عامل لبنان». علت این فرمایشات مقام معظم رهبری درباره تشیع در خوزستان به همین سابقه تاریخی تشیع در اهواز مربوط می‌شود؟

آیت الله حیدری: به نکته خوبی اشاره کردید. ببینید حسن بن سعید، حسین بن سعید و علی بن مهزیار بر تشیع حق حیات داشتند. عمده میراث فرهنگی و علمی اهل بیت(ع) از طریق این ۳ عالم اهوازی به نسل‌های بعدی منتقل شد.

احادیث اهل بیت(ع) توسط شاگردانشان تحت عنوان اُصولِ اَرْبَعَمَائهْ گردآوری شده بود. این اُصولِ اَرْبَعَمَائهْ اکثراً توسط شاگردان امام باقر(ع) و امام صادق(ع) جمع آوری شده بود. تقاوت کتاب و اصل در این است که در کتاب و مُصَنَّف نویسنده حضور داشته، تلاش در تدوین و اضافه دارد در حالی که در اصل نویسنده تنها آنچه را می‌شنیده بدون کم و زیاد یا اضافه و باب‌بندی مکتوب می‌کند.

این ۴۰۰ اصل بعلاوه دیگر احادیث نقل شده از شاگردان ائمه در کتاب خاصی جمع‌آوری نشده بود و احادیثی که در اُصولِ اَرْبَعَمَائهْ بود فقط نزد افراد ویژه‌ای قرار داشت و همه به آنها دسترسی نداشتند. این اصول به صورت موضوعی جمع اوری نشده بودند و قالباً به صورت یادداشت‌های شخصی بودند.

علی بن مهزیار به همراه حسین بن سعید و حسن بن سعید این احادیث را موضوعی کردند و هرکدام به ترتیب ۵۰، ۴۰ و ۳۰ کتاب نوشتند و این ۱۲۰ کتاب شامل همه احادیث تا آن دوران بود. در قرن‌های چهارم و پنجم هجری شیخ کلینی، شیخ صدوق و شیخ طوسی دسترسی به اُصولِ اَرْبَعَمَائهْ نداشتند و به همین دلیل به کتاب‌های به جا مانده از علی بن مهزیار، حسن بن سعید و حسین بن سعید مراجعه کردند و در واقع این ۳ عالم اهوازی حلقه اتصال بین اُصولِ اَرْبَعَمَائهْ و کتب اربعه بودند.

در واقع می‌توانیم بگوئیم که ۵۰ درصد احادیث موجود در کتب اربعه از کتب این ۳ عالم اهوازی برداشت شده‌اند و البته شیخ صدوق هم در این باره تصریح کرده است که برای جمع آوری احادیث به کتب این ۳ عالم استناد کرده است.

اینکه مقام معظم رهبری در سال ۷۵ فرمودند تشیع در ایران وامدار دو مجموعه انسانی اهواز و جبل عامل است به این نکته و این خدمت علمای اهوازی به مذهب باز می‌گردد. البته ما خانواده‌های دانشمند زیادی در اهواز داشتیم مانند خاندان علی بن مهزیار، خاندان علی بن یقطین وزیر هارون الرشید یا آل نوبخت که حسین بن روح نوبختی از سفرای امام زمان بود.

در بین علمای خوزستانی چهره‌های برجسته زیادی داریم، ابن سکیت دورقی از جمله این دانشمندان و ادیبان بود که به دست متوکل عباسی شهید شد. وقتی متوکل گفت معز و معتز را بیشتر دوست داری یا امام حسن(ع) و امام حسین(ع) را؟ ابن سکیت پاسخ داد که تو و بچه‌هایت به اندازه خاک پای قنبر غلام امام علی (ع) عزیز نیستید و برای همین به دستور متوکل زبان ابن سکیت را از پشت گردن در آوردند.

ابو نواس یکی از شاعران برجسته قرن دوم و سوم جهان عرب بود. او البته در درباره هارون و مأمون بود ولی شیعه بود. وقتی که مسئله ولی عهدی امام رضا پیش آمد مأمون به ابو نواس گفت که از همه شعر درباره امام رضا شنیدیم به جز تو و در همان مجلس ابو نواس شعر قشنگی در این باره سرود.

در تحقیقات شخصی خودم از قرن اول هجری تا قرن چهاردهم به حدود ۷۰۰ چهره علمی ناب در بین شیعیان خوزستانی رسیدم. هرچند که بیست سال از تحقیقاتم می‌گذرد اما هنوز فرصت تبدیل کردن آنها به کتاب را پیدا نکردم. همه این موارد را گفتم که به اصالت تشیع در خوزستان برسیم. در زمان فعلی حسینیه‌ها نماد تشیع هستند و در خوزستان آمار حسینیه‌ها بیش از سایر نقاط ایران است. براساس آماری که گرفتم در خوزستان ۳ هزار مسجد فعال و ۷ هزار حسینیه ثبت شده داریم که البته دوستان می‌گفتند ۳ برابر آمار حسینیه‌های فعلی، حسینیه ثبت نشده داریم.

به غیر از چهار مولفه قبلی باید روحیه دشمن ستیزی و فداکاری را هم اضافه کنیم و در طول تاریخ این موضوع به اثبات رسیده است. در قرن سیزدهم هجری وقتی که جنگ جهانی اول به وقوع پیوست انگلیسی‌ها قبل از اشغال عراق به دنبال اشغال خوزستان بودند و می‌خواستند خود را از طریق منابع نفتی و امکاناتی که در این استان داشتند، پشتیبانی کنند.

وقتی ارتش انگلیس وارد خوزستان شد، آیت الله سید کاظم یزدی فتوایی صادر کرد و خوزستانی‌ها به این فتوای جهاد لبیک گفتند. عشایر عرب خوزستان در این جهاد از چند جبهه ارتش انگلیس را زمین گیر کردند و انگلیسی‌ها مجبور به خروج از خوزستان شدند.

در دفاع مقدس با دفاع جانانه مردم خوزستان که پیش زمینه اش همان جهاد عشایر بود در مقابل دشمن ایستادند. عمده جنگ در مناطق جنوب غربی خوزستان بود که از مجموع ۲۳ هزار شهید ۱۲ هزار شهید از همین مناطق تقدیم انقلاب شد. اکنون هم که دوران دفاع از حرم است بیشترین شهدای ایرانی از خوزستان هستند و در کشور ۲۰ شهید روحانی داریم تقریبا که ۱۰ نفر از آنها خوزستانی هستند و این خیلی آمار درخشانی است.