چکیده

تشخیص جنسیت افراد دوجنسه با بهره گیری از معیار شمارش تعداد دنده ها، از جمله مسائلی است که در فقه اسلامی محل مناقشه بوده و طرفداران آن، به روایات آفرینش زن از دندهٔ مرد و آفرینش حواء از دندهٔ آدم استناد کرده اند؛ روایاتی که بنا به ادعا، روایت شریح قاضی، معتبرترین آنها است. با بررسی سندی و تاریخی روایات مزبور و سیر تحول آنها در منابع روایی، آثار جعل در آنها روشن می شود. بررسی اختصاصی روایت شریح نیز اشکالات مختلف سندی و متنی آن را آشکار کرده، وجود روایات معارض و قراین جعل، به ویژه مخالفت روایت شریح با مسلمات علمی، جعلی بودن آن را مرجح می کند. بنابراین، ممکن نیست برای معتبربودن معیار شمار دنده ها در تشخیص جنسیت و صدور دیگر احکام، به این روایت استناد کرد.

کلیدواژه ها

آفرینش آدم و حوّا، دوجنسه (خنثا)، روایت شریح قاضی، اسرائیلیات، جعل حدیث

از جمله معیارهای تشخیص جنسیت دوجنسه ها، تعداد دنده های ایشان است که در منابع روایی و فقهی شیعه و عامه، نقل شده و محل مناقشه قرار گرفته است. مهم ترین مستند پذیرش این معیار، روایتی است که در منابع فریقین نقل شده و مشهور به روایت شریح قاضی است که علاوه بر تصریح به خلقت حواء از یکی از دنده های آدم، تعداد دنده ها را به عنوان معیار تشخیص مرد از زن ذکر کرده است؛ و از آن برداشت کرده اند که ممکن است افرادی این قابلیت را داشته باشند که در آنِ واحد، هم باردار شوند و هم باردار سازند؛ و به آن برای اثبات امکان پدیدآمدن تغییر جنسیت واقعی، استناد شده است (مؤمن قمی، ۱۳۸۵: ۲۲).

در این مقاله، با مطالعهٔ سندی و متنی روایت شریح قاضی، معیار تشخیص جنسیت دوجنسه ها در فقه مذاهب اسلامی را واکاوی می کنیم.

آرای فقهای فریقین در معیار تعیین جنسیت

فقها در پذیرش معیار تعداد دنده ها برای تعیین جنسیت افراد دوجنسه، به دو گروه تقسیم شده اند:

الف. پذیرش اعتبار معیار تعداد دنده ها: این نظر از عامه به حسن بصری و عمرو بن عبید شاگرد حسن بصری (حطاب، ۱۴۱۲: ۶/۴۳۲؛ هاشمی، ۱۴۱۹: ۳۴۹؛ نیآوردی، ۱۴۱۹: ۱۱/۴۱۲)، حنفی ها (العینی، ۱۴۲۰: ۱۳/۵۳۰؛ ابن عابدین، ۱۴۱۲: ۶/۷۲۸؛ همو، بی تا: ۷/۳۱۶؛ ابن نجیم، بی تا: ۸/۵۳۹؛ بابرتی، بی تا: ۱۰/۵۱۷ و ۱۳/۵۳۱)، حنبلی ها (هاشمی، ۱۴۱۹: ۳۴۹) و مالکی هایی مثل ابن یونس، قرافی و حوفی (حطاب، ۱۴۱۲: ۶/۴۳۲؛ دسوقی، بی تا: ۴/۴۹۶ ـ ۴۹۵) و برخی از فقهای شافعی (ابواسحاق شیرازی، بی تا: ۲/۴۱۸؛ نووی، بی تا: ۱۶/۱۰۳؛ سنیکی، بی تا: ۵/۵۷) نسبت داده شده و ادعا شده که فقهای شیعه نیز بر پذیرش آن اجماع دارند (مجلسی، ۱۴۰۶: ۱۱/۳۶۰). این ادعا با توجه به فقهایی که در گروه بعد ذکر خواهد شد، خدشه پذیر است، ولی برخی از فقهای شیعه به حجیت آن قائل شده اند (حلی، ۱۴۲۰: ۵/۷۴؛ مجلسی، ۱۴۰۶: ۱۱/۳۶۵؛ بحرانی، ۱۴۰۵: ۲۴/۳۵۴؛ نراقی، ۱۴۱۵: ۱۹/۴۵۰؛ موسوی خمینی، بی تا: ۲/۴۰۰؛ اراکی، ۱۴۱۳: ۲۳۹ و ۲۴۲؛ قمی، ۱۴۲۶: ۱۰/۹۱۰-۹۱۱، لنکرانی، ۱۴۲۱: ۴۸۲).

ب. نپذیرفتن اعتبار معیار: از میان عامه، ابن ابی هریره و فقهای شافعی (نیآوردی، ۱۴۱۹: ۹/۳۸۱-۳۸۲؛ جوینی، ۱۴۲۸: ۱۳۳؛ رویانی، ۲۰۰۹: ۹/۳۷۰؛ بغوی، ۱۴۱۸: ۵/۴۷۰) و نیز برخی از فقهای مالکی مثل ابن عرفه (زرقانی، ۱۴۲۲: ۸/۴۲۰) اعتبار این معیار را نپذیرفته اند؛ و از فقهای شیعه، ابن عقیل عمانی و بسیاری از فقهای متأخر با توجه به اینکه روایات مستند آن را مخدوش دانسته اند، حجیت معیار مزبور را نپذیرفته اند (عاملی، بی تا: ۸/۲۱۵؛ آشتیانی، ۱۴۱۸: ۱۹۵؛ سبحانی، ۱۴۱۵: ۳۷۶-۳۸۰؛ محسنی، ۱۴۲۴: ۱/۲۲۳-۲۲۴؛ اعرابی، ۱۳۸۷: ۵۶؛ بصری بحرانی، ۱۴۱۳: ۷/۳۵۴).

جالب اینکه در میان فقهای شیعی، فتوای شیخ طوسی (طوسی، ۱۴۰۷: ۴/۳۵۸؛ حلی، ۱۴۱۳: ۹/۱۰۰) و شیخ مفید (عاملی، بی تا: ۸/۲۱۶) در برخی تألیفاتشان، به پذیرش و در برخی دیگر، به رد اعتبار این معیار تعلق گرفته است.

مراحل شکل گیری روایات استنادشده به آن

برای اعتبار معیار تعداد دنده ها به روایاتی استناد شده که می توان هستهٔ اصلی آنها را یک روایت دانست که در طی زمان، به تناسب خواست راویان، تحریف و به آن شاخ وبرگ داده شده است. مراحل این تحریف، اگرچه از نظر زمانی دقیقاً تفکیک شدنی نیست و در تاریخ مبهم مانده، با مراجعه به منابع روایی و بررسی تاریخ تألیف و زمان زندگی مؤلفان منابع، تا حد بسیاری قابل تشخیص است. این مراحل با تقسیم بندی زیر روشن می شود:

الف. رسول خدا ۹ مردان را به مدارای با زنان توصیه و اخلاق زنان را به دندهٔ کج، تشبیه کرده است. عبارت کلیدی این روایات «أنّ الْمَرْأَه کالضِّلَعِ» (ابن ابی شیبه، ۱۴۰۹: ۴/۱۹۷؛ ابن راهویه، ۱۴۱۲: ۲/۲۰۸ و ۲۸۷؛ ابن حنبل، ۱۴۲۱: ۱۵/۳۲۱ و ۳۵/۳۵۹ و ۴۳/۳۹۵؛ تمیمی دارمی، ۱۴۱۲: ۳/۴۲۶؛ بخاری، ۱۴۲۲: ۷/۲۶؛ قشیری نیشابوری، بی تا: ۲/۱۰۹۰؛ ترمذی، ۱۹۹۸: ۲/۴۸۵؛ البزار، ۲۰۰۹: ۱۴/۲۹۸ و ۱۵/۹۵) یا «إِنَّمَا هِی کالضِّلَعِ» (ابن حنبل، ۱۴۲۱: ۱۵/۴۹۴) است که از عایشه، ابوهریره و ابوذر نقل شده اند؛ و در برخی از آنها صراحتاً عبارت به صورت «مَثَلُ الْمَرْأَه کالضِّلَعِ» (البزار، ۲۰۰۹: ۹/۳۸۴ و ۱۰/۴۷۳ و ۱۸/۱۱۴) آمده است که با قطع نظر از اسناد، به عنوان توصیه ای اخلاقی، پذیرفتنی است.

ب. در اثر غفلت راویان، حالت تشبیهی روایات گروه اول، حذف شده و کاف تشبیه افتاده، مثل عبارت «المرأه ضلعٌ» (ابن حنبل، ۱۴۲۱: ۳۵/۲۶۷) ولی با همان سند و مضمون اخلاقی مشابه روایت پیشین، نقل شده و البته «سمره بن جندب» نیز به راویان اولیه (عایشه، ابوهریره و ابوذر) افزوده شده است. عبارت کلیدی این روایات، «أَنَّ الْمَرْأَه خُلِقَتْ مِنْ ضِلَعٍ …» است (حمیدی، ۱۹۹۶: ۲/۲۹۳؛ ابن ابی شیبه، ۱۴۰۹: ۴/۱۹۷؛ ابن حنبل، ۱۴۲۱: ۳۳/۲۸۳؛ تمیمی دارمی، ۱۴۳۴: ۵۳۱؛ بخاری، ۱۴۲۲: ۴/۱۳۳؛ قشیری نیشابوری، بی تا: ۲/۱۰۹۱؛ ابن ابی اسامه، ۱۴۱۳: ۱/۵۵۰؛ البزار، ۲۰۰۹: ۱۷/۱۴۸؛ نسائی، ۱۴۲۱: ۸/۲۵۱ و ۲۵۵).

ج. با الهام از روایات پیشین و با تکیه به داستان آفرینش ذکرشده در تورات، شبه روایاتی جعل شده که آفرینش حواء را از دندهٔ آدم مطرح می کند (اعرابی، ۱۳۸۷: ۱۳). ریشهٔ این داستان در منابع اسلامی، به ابن اسحاق (متوفای ۱۵۱ ه‍.ق.) که منبع داستان را اهل کتاب و تورات معرفی کرده (طبری، ۱۳۸۷: ۱/۱۰۳-۱۰۴؛ ابن اثیر، ۱۴۱۷: ۱/۳۱) و حمیری (متوفای ۲۱۳ ه‍.ق.) از وهب بن منبه (حمیری، ۱۳۷۴: ۱۴) که از منابع انتشار اسرائیلیات در منابع اسلامی است (سبحانی، ۱۴۱۸: ۱/۵۴۵)، باز می گردد. نکته اینجا است که رواج این داستان هم زمان با عصر ارتباط مسلمانان با علوم یونانی بوده و در آموزه های یونانی هم، آفرینش زن از دنده های مرد مطرح بوده و به ارسطو نسبت داده می شده است (دلیر، 1387: 122).

این داستان، در کتاب های دست اول روایی عامه، همچون صحاح سته، وجود ندارد، بلکه به عنوان شرح آنها در ذیل روایات دو گروه قبل ذکر شده است؛ منابعی همچون تفسیر قرآن (ابن منذر، ۱۴۲۳: ۲/۵۴۷ ـ ۵۴۸) و شرح صحاح (ابن بطال، ۱۴۲۳: ۷/۳۸۷؛ جوزی، بی تا: ۳/۴۷۸، نووی، ۱۳۹۲: ۱۰/۵۷؛ نیآوردی، بی تا: ۱/۴۴۶) که مربوط به قرن چهارم به بعد هستند، در حالی  که منابع دو گروه گذشته، همگی مربوط به پیش از قرن چهارم بودند.

برای اسلامی کردن داستان مزبور، از ابن عباس، ابن مسعود (طبری، ۱۳۸۷: ۱/۱۰۳-۱۰۴؛ ابن اثیر، ۱۴۱۷: ۱/۳۱) و مجاهد (ابن سعد، ۱۴۱۰: ۱/۳۴) به عنوان باورمندان به آن نام برده شده، ولی کسی آن را به رسول خدا ۹ نسبت نداده است.

د. افزودن جنبهٔ فقهی به داستان مذکور و نسبت دادن آن به امام علی ۷ با سندی متصل که از آن تعبیر به روایت شریح قاضی می شود؛ این روایت، برای نخستین بار در کتاب الأخبار الموفقیات تألیف زبیر بن بکار (متوفای ۲۵۶ ه‍.ق.) و از او در کتاب شاگردش وکیع (متوفای ۳۰۶ ه‍.ق.) نقل شده است (وکیع، ۱۳۶۶: ۲/۱۹۷)، اما در صحاح سته و دیگر منابع روایی، تفسیری یا تاریخی دست اول عامه وجود ندارد، اگرچه در منابع فقهی هر چهار مذهب، که پس از سدهٔ چهارم تألیف شده اند، از آن یاد شده است که در بخش اختلاف آرای فقها ذکر شد.

روایات آفرینش زن از دنده مرد در منابع شیعی

در منابع متقدم شیعی، روایت «إنما المرأه کالضلع»، فقط در معانی الاخبار شیخ صدوق (متوفای ۳۸۰ ه‍.ق.) (صدوق، ۱۳۶۱: ۳۰۵-۳۰۶) با سند مذکور در مسند دارمی (متوفای ۲۵۵ ه‍.ق.) یعنی «سعید بن ایاس الْجُرَیرِی از أَبِی الْعَلَاءِ یزید بن عبداللّه بن الشخیر از نُعَیمِ بْنِ قَعْنَب» از أَبِی ذَر نقل شده که همهٔ راویان آن از عامه هستند و در کتب رجالی شیعه از ایشان یاد نشده است. همچنین، دارمی متن را به صورت «إِنَّ الْمَرْأَه خُلِقَتْ مِنْ ضِلَعٍ…» نقل کرده (تمیمی دارمی، ۱۴۳۴: ۵۳۱) که در هیچ منبع روایی دست اول شیعی، چنین عبارتی از معصومان: نقل نشده است.

آفرینش حواء از دندهٔ آدم، در چهار روایت از منابع شیعی نقل شده است:

الف. در روایتی از زبان امام باقر ۷ در من لایحضره الفقیه، به صورت مرفوع از سکونی نقل شده (صدوق، ۱۴۱۳: ۴/۳۲۶) که او را موثق دانسته اند، اما مذهب عامه داشته (خویی، ۱۴۱۳: ۳/۱۰۶)؛ و می توان روایت او را دخیل از منابع عامه دانست که به اشتباه به امام ۷ نسبت داده شده است.

شیخ صدوق پس از نقل این روایت و نیز نقل مرفوع آن در جایی دیگر به صورت «رُوِی أَنَ حَوَّاءَ خُلِقَتْ مِنْ ضِلْعِ آدَمَ الْأَیسَرِ» (صدوق، ۱۴۱۳: ۳/۳۸۰-۳۸۱)، هر دو را برخلاف ظاهر آنها به آفرینش حواء از باقی ماندهٔ گلی که دندهٔ آدم با آن آفریده شده، تفسیر کرده (همان: ۳/۳۸۱ و ۴/۳۲۷) که نشان دهندهٔ اعتقاد نداشتن او به مضمون ظاهر آنها است (اردبیلی، ۱۴۰۳: ۱۱/۵۸۰).

ب. روایت مذکور در بحارالانوار این طور معرفی شده: «در یکی از کتاب های معتبر دیدم روایت شده است» (مجلسی، ۱۴۰۴: ۵۶/۹۱). ایشان راوی آن را فضل اللّه راوندی از ابن عباس دُورْیسْتِی ذکر کرده که با سند خویش در ضمن حدیثی طولانی از معلی بن خنیس از امام صادق ۷ نقل کرده است (همان: ۵۶/۹۳).

نقد: اگر بپذیریم وجاده روایت با توصیف مذکور حائز اعتبار شود، باز هم راویانی همچون «جعفر بن احمد بن علی المونسی القمی» و «احمد بن محمد بن یوسف» و «حبیب الخیر» در سند آن مجهول اند و «محمد بن حسین بن سعید الصائغ» با عنوان «جداً ضعیف» توصیف شده است (خویی، ۱۴۱۳: ۱۶/۸)، بنابراین روایت ضعیف است و در خور اعتماد نیست.

ج. در الکافی با سند صحیح از امام باقر ۷ نقل شده: «خدای متعال آدم را از آبی گوارا و همسرش را از جنس و سنخ او آفرید، پس او را از پایین ترین دندهٔ آدم پدید آورد» (کلینی، ۱۳۶۵: ۵/۴۴۲).

ممکن است عبارت «پس او را از پایین ترین دندهٔ آدم پدید آورد»، از جانب یکی از راویان در توضیح سنخیت ایشان افزوده شده باشد. این روایت با همین سند، در تفسیر قمی از امام صادق ۷ نقل شده است (قمی، ۱۴۰۴: ۲/۱۱۴). اضطراب در تعیین امام ۷ و احتمال افزوده شدن عبارت توضیحی به روایت، آن بخش از روایت را غیر قابل استناد می کند، مگر اینکه با روایتی خدشه ناپذیر تأیید شود. پس همه چیز منوط به بررسی روایت شریح است که در ادامه بررسی می شود.

زبیر بن بکار و روایت شریح

در منابع سه سدهٔ نخست هجری، روایت شریح را فقط در کتاب زبیر بن بکّار با اسناد متصل می توان یافت. زبیر از کارگزاران عباسیان و تا زمان مرگش (۲۵۶ ه‍.ق.) قاضی متوکل بود (ابن ساعی، ۱۴۳۰: ۳۷۱)؛ دارقطنی او را توثیق، ولی ابن ابی حاتم او را تضعیف کرده و احمد بن علی السلیمانی او را «منکر الحدیث» (ذهبی، ۱۴۰۵: ۱۲/۳۱۱-۳۱۴)، واضع و جاعل دانسته است (ذهبی، ۱۳۸۲: ۲/۶۶). کتاب او «مجموعه ای در اخبار و نوادر تاریخ» توصیف شده که برای خلیفه الموفق بن متوکل عباسی، نوشته شده است (زرکلی، ۲۰۰۲: ۳/۴۲). متن روایت چنین است:

شریح می گوید زنی نزد من آمد و گفت: من برای شکایت آمده ام. شریح پرسید: طرف دعوای تو کیست؟ پاسخ داد: خود تو! مجلس برایش خلوت شد و شریح گفت: سخن بگو. زن گفت: من زن هستم، ولی هم آلت مردانه و هم آلت زنانه دارم. شریح گفت: امیرالمؤمنین علی در این زمینه با استناد به مجرای ادرار، به ارث قضاوت کرد. زن گفت: از هر دو جاری می شود. قاضی پرسید: از کدام زودتر شروع می شود؟ پاسخ شنید: از هیچ کدام! در یک زمان جاری و در یک زمان قطع می شود. شریح گفت: چه عجیب! زن: عجیب تر اینکه پسرعمویم با من ازدواج کرد و زن خدمت گزاری برای انجام کارهای من گمارد. من با آن زن نزدیکی کرده و او را باردار کردم. اکنون که فرزندی برایم آورده، نزد تو آمده ام تا مرا از همسرم جدا کنی. شریح از مجلس قضاوت برخاست و نزد علی رفت و جریان را گزارش داد. علی زن را خواست و از حقیقت مطلب پرسید. زن سخنان شریح را تأیید کرد. علی همسر زن را احضار کرد و پرسید: این همسر و دخترعموی تو است؟ گفت: آری. فرمود: پس می دانی چگونه است؟ گفت: آری؛ زن خدمت گزاری برای خدمت او گماردم و با او نزدیکی کرد و باردارش کرد. حضرت پرسید: پس از آن تو با او نزدیکی کردی؟ عرض کرد: آری. حضرت فرمود: تو نیکوتر از اخته کنندهٔ شیر هستی «لانت احسن من خاصی اسد». حضرت به دینار خادم و دو زن، دستور داد او را داخل اتاقی ببرند و لباسی به او بپوشانند و دنده هایش را بشمارند. آنها این کار را کردند و خبر دادند: تعداد طرف راست یازده و تعداد طرف چپ دوازده دنده است. علی تکبیر گفت و دستور داد برای آن زن ردا و کفش مردانه بیاورند و به مردان ملحق ساخت. همسرش گفت: ای امیرالمؤمنین، او همسر و دخترعموی من است، ما را جدا کردی و او را به مردان ملحق ساختی؟ از کجا این داستان را آموخته ای؟ فرمود: از پدرم آدم آموخته ام؛ زیرا خدای عزوجل، حواء را از دنده ای از دنده های آدم آفرید، پس دنده های مردان یک دنده کمتر از دنده های زنان است (ابن بکار، ۱۴۱۶: ۲۵).

روایت شریح در منابع روایی شیعی

روایت شریح در الکافی موجود نیست، ولی در من لایحضره الفقیه، ارشاد مفید، تهذیب و مناقب ابن شهرآشوب با اسناد مختلف و در دعائم الاسلام (تمیمی مغربی، ۱۳۸۵: ۲/۳۸۷) و اربعین عطاء (نوری، ۱۴۰۸: ۱۷/۲۲۳) به طور مرسل و در دیگر منابع شیعی از این کتاب ها نقل شده است. ذکر روایت در منابع مختلف موجب شده است اختلاف هایی از نظر محتوایی در آنها مشاهده شود که ممکن است موجب اضطراب متنی روایت به شمار آید.

نقد روایت شریح در منابع عامه

در منابع عامه افزون بر شاذ (علیش، ۱۴۰۹: ۹/۷۱۶)، بعید (مرداوی، ۱۴۱۵: ۱۸/۲۴۱) و غیرثابت دانستن روایت شریح، سه نقد بر آن وارد شده است که دو نقد در این بخش و یک نقد در بخش مخالفت با مسلمات علمی نقل می شود:

نقد اول: اعتبار معیار مطرح شده در روایت شریح برای تشخیص جنسیت دوجنسه ها، یعنی تعداد دنده ها، مستلزم اعتبارنداشتن معیار مجرای ادرار و مقدم بر آن است (نیآوردی، ۱۴۱۹: ۹/۳۸۲ و ۱۱/۴۱۲؛ رویانی، ۲۰۰۹: ۹/۳۷۰)؛ چون دلالت معیار دنده ها، مثل ولادت، حسی است (نووی، بی تا: ۲/۴۸).

نقد دوم: در صورت پذیرش معیار مطرح شده در روایت شریح، دیگر خنثای مشکلی وجود نخواهد داشت، پس حکم ذکرشده در این روایت، با اجماع بر وجود خنثای مشکله، تعارض دارد (علیش، ۱۴۰۹: ۹/۷۱۶؛ ابن قدامه، ۱۳۸۸: ۶/۳۳۶؛ ابن مفلح، ۱۴۱۸: ۵/۴۰۳؛ مقدسی، بی تا: ۷/۱۴۸؛ مقدسی، ۱۴۱۵: ۱۸/۲۴۲). این نقد در برخی از منابع شیعی نیز مطرح شده است (حلی، ۱۳۸۷:  4/250؛ عاملی، بی تا: ۸/۲۱۶).

مراجع

آشتیانی، محمدحسن (۱۴۱۸). رساله فی القواعد الفقهیه، تهران: مؤسسهٔ اطلاعات، چاپ اول.

ابن ابی  حاتم، عبدالرحمن بن محمد (۱۲۷۱). الجرح والتعدیل، حیدرآباد هند: مجلس دائرهالمعارف العثمانیه.

ابن ابی  شیبه، عبداللّه بن محمد (۱۴۰۹). الکتاب المصنف فی الأحادیث والآثار، ریاض: مکتبه الرشد.

ابن ابی اسامه، حارث بن محمد (۱۴۱۳). بغیه الباحث عن زوائد مسند الحارث، مدینه: مرکز خدمه السنه والسیره النبویه، الطبعه الاولی.

ابن  اثیر، علی بن محمد (۱۴۱۷). الکامل فی التاریخ، بیروت: دار الکتاب العربی.

ابن  الساعی، علی بن انجب (۱۴۳۰). الدر الثمین فی أسماء المصنفین، تونس: دار الغرب الاسلامی.

ابن  بطال، علی بن خلف (۱۴۲۳). شرح صحیح البخاری، ریاض: مکتبه الرشد.

ابن  بکّار، زبیر (۱۴۱۶). الأخبار الموفقیات، بیروت: عالم الکتب.

ابن  حنبل، احمد بن محمد (۱۴۲۱). مسند، بیروت: مؤسسه الرساله.

ابن  راهویه، اسحاق بن ابراهیم (۱۴۱۲). مسند، مدینه: مکتبه الایمان.

ابن  سعد، محمد (۱۴۱۰). الطبقات الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیه.

ابن  سینا، حسین بن عبداللّه (بی تا). القانون فی الطب، تحقیق: محمد امین الضناوی، بی جا: بی نا.

ابن  شهرآشوب، محمد (۱۳۷۹). مناقب آل ابی طالب 7، قم: مؤسسهٔ انتشارات علامه.

ابن  عابدین، محمد امین بن عمر (۱۴۱۲). رد المحتار علی الدر المختار، بیروت: دار الفکر.

ابن  عابدین، محمد امین بن عمر (بی تا). قره عین الأخیار لتکمله رد المحتار علی الدر المختار شرح تنویر الأبصار، بیروت: دار الفکر للطباعه والنشر والتوزیع.

ابن  قدامه، عبداللّه بن احمد (۱۳۸۸). المغنی، قاهره: مکتبه القاهره.

ابن  مفلح، ابراهیم بن محمد (۱۴۱۸). المبدع فی شرح المقنع، بیروت: دار الکتب العلمیه.

ابن منذر، محمد ابن ابراهیم (۱۴۲۳). کتاب تفسیر القران، مدینه: دار المآثر.

ابن  نجیم، زین الدین بن ابراهیم (بی تا). البحر الرائق شرح کنز الدقائق، بی جا: دار الکتاب الإسلامی.

ابن نفیس، علی بن ابی الحزم (۱۹۸۱). شرح تشریح القانون لابن سینا، تحقیق: سلمان قطایه السوری، پاریس: بی نا.

ابو اسحاق شیرازی، ابراهیم ابن علی (بی تا). المهذب فی فقه الامام الشافعی، بی جا: دار الکتب العلمیه.

اراکی، محمدعلی (۱۴۱۳). رساله فی الارث، قم: مؤسسهٔ در راه حق.

اردبیلی، احمد بن محمد (۱۴۰۳). مجمع الفائده والبرهان فی شرح إرشاد الأذهان، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

اعرابی، غلام حسین (۱۳۸۷). «نگاهی نو به روایات آفرینش زن از دندهٔ چپ مرد»، در: پژوهش نامهٔ قرآن و حدیث، ش۵، ص۴۷-۵۸.

بابرتی، محمد بن محمد (بی تا). العنایه شرح الهدایه، بیروت: دار الفکر.

بحرانی، یوسف (۱۴۰۵). الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

بخاری، محمد بن اسماعیل (۱۴۲۲). الجامع المسند الصحیح المختصر من امور رسول اللّه 9 و سننه و ایامه، دمشق: دار طوق النجاه.

البزار، احمد بن عمرو (۲۰۰۹). البحر الزخار، مدینه: مکتبه العلوم والحکم.

بصری بحرانی، محمد امین (۱۴۱۳). کلمه التقوی، قم: سیدجواد وداعی.

بغوی، حسین بن مسعود (۱۴۱۸). التهذیب فی فقه الإمام الشافعی، بیروت: دار الکتب العلمیه.

پارکر، استیو (۱۳۹۱). فرهنگ نامهٔ بدن انسان، ترجمه: احمد مختاریان، تهران: طلایی.

ترمذی، محمد بن عیسی (۱۹۹۸). الجامع الکبیر (سنن ترمذی)، بیروت: دار الغرب الاسلامی.

تمیمی دارمی، عبداللّه (۱۴۱۲). مسند، عربستان سعودی: دار المغنی للنشر والتوزیع.

تمیمی دارمی، عبداللّه (۱۴۳۴). مسند، بیروت: دار البشائر.

تمیمی مغربی، نعمان بن محمد (۱۳۸۵). دعائم الإسلام، مصر: دار المعارف.

جوزی، عبدالرحمن بن علی (بی تا). کشف المشکل من حدیث الصحیحین، ریاض: دار الوطن.

جوینی، عبدالملک (۱۴۲۸). نهایه المطلب فی درایه المذهب، بی جا: دار المنهاج.

حطاب الرُّعینی، محمد (۱۴۱۲). مواهب الجلیل فی شرح مختصر خلیل، بیروت: دار الفکر.

حلّی، حسن بن یوسف (۱۴۱۳). مختلف الشیعه فی احکام الشریعه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

حلّی، حسن بن یوسف (۱۴۲۰). تحریر الأحکام الشرعیه علی مذهب الإمامیه، قم: مؤسسهٔ امام صادق 7.

حلّی، محمد بن حسن (۱۳۸۷). ایضاح الفوائد فی شرح مشکلات القواعد، قم: مؤسسهٔ اسماعیلیان.

حمیدی، عبداللّه بن الزبیر (۱۹۹۶). مسند، دمشق: دار السقا.

حمیری، عبدالملک بن هشام (۱۳۷۴). التیجَان فی مُلوک حِمْیرْ، صنعاء: مرکز الدراسات والأبحاث الیمنیه.

خوانساری، سید احمد (۱۴۰۵). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع، قم: مؤسسهٔ اسماعیلیان.

خویی، سید ابوالقاسم (۱۴۱۳). معجم رجال الحدیث، قم: مؤسسهٔ احیاء آثار امام خویی.

دسوقی، محمد بن احمد (بی تا). حاشیه علی الشرح الکبیر، بیروت: دار الفکر.

دلیر، محسن (۱۳۸۷). تغییر جنسیت آری یا نه؟، دروس آیت اللّه العظمی دوزدوزانی، قم: نشر آثار امین.

دیاری، محمدتقی (۱۳۸۳). پژوهشی در باب اسرائیلیات در تفاسیر قرآن، تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی.

ذهبی، شمس الدین محمد (۱۳۸۲). میزان الاعتدال فی نقد الرجال، بیروت: دار المعرفه للطباعه والنشر.

ذهبی، شمس الدین محمد (۱۴۰۵). سیر أعلام النبلاء، بیروت: مؤسسه الرساله.

الرافعی، عبدالکریم بن محمد (۱۴۱۷). العزیز شرح الوجیز معروف به الشرح الکبیر، بیروت: دار الکتب العلمیه.

رویانی، عبدالواحد بن اسماعیل (۲۰۰۹). بحر المذهب، بیروت: دار الکتب العلمیه.

زرقانی، عبدالباقی بن یوسف (۱۴۲۲). شرح الزُّرقانی علی مختصر خلیل، بیروت: دار الکتب العلمیه.

زرکلی، خیرالدین بن محمود (۲۰۰۲). الاعلام، بیروت: دار العلم للملائین.

سبحانی، جعفر  (1418). موسوعه طبقات الفقهاء، قم: مؤسسهٔ امام صادق ۷.

سبحانی، جعفر (۱۴۱۵). نظام الإرث فی الشریعه الإسلامیه الغراء، قم: مؤسسهٔ امام صادق ۷.

سبزواری، سید عبدالأعلی (۱۴۱۳). مهذّب الأحکام، قم: مؤسسهٔ المنار و دفتر معظم له.

سنیکی، زکریا بن محمد (بی تا). الغرر البهیه فی شرح البهجه الوردیه، بی جا: المطبعه المیمنیه.

شوشتری، محمدتقی (۱۴۱۵). النجعه فی شرح اللمعه، تحقیق: علی اکبر غفاری، تهران: مکتبه الصدوق.

صدوق، محمد بن حسین (۱۳۶۱). معانی الأخبار، قم: انتشارات جامعهٔ مدرسین.

صدوق، محمد بن حسین (۱۴۱۳). من لایحضره الفقیه، قم: انتشارات جامعهٔ مدرسین.

طبری، محمد بن جریر (۱۳۸۷). تاریخ الرسل والملوک، بیروت: دار التراث.

طوسی، محمد بن حسن (۱۳۶۵). التهذیب، تهران: دار الکتب الإسلامیه.

طوسی، محمد بن حسن (۱۴۰۷). الخلاف، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

عاملی (شهید ثانی)، زین الدین بن علی (۱۴۱۳). مسالک الافهام إلی تنقیح شرائع الإسلام، قم: مؤسسه المعارف الإسلامیه.

عاملی، سید جواد (بی تا). مفتاح الکرامه فی شرح قواعد العلاّمه، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

علیش، محمد بن أحمد (۱۴۰۹). منح الجلیل شرح مختصر خلیل، بیروت: دار الفکر.

عیاشی، محمد بن مسعود (۱۳۸۰). کتاب التفسیر، تهران: چاپ خانه علمیه.

العینی، محمود بن احمد (۱۴۲۰). البنایه شرح الهدایه، بیروت: دار الکتب العلمیه.

غفاری، علی اکبر (۱۳۶۹). تلخیص مقباس الهدایه، تهران: چاپ خانهٔ تابش.

قشیری نیسابوری، مسلم بن الحجاج (بی تا). المسند الصحیح المختصر بنقل العدل عن العدل الی رسول اللّه 9، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

قمی، سید تقی (۱۴۲۶). مبانی منهاج الصالحین، قم: منشورات قلم الشرق.

قمی، علی بن ابراهیم (۱۴۰۴). تفسیر قمی، قم: مؤسسهٔ دار الکتاب.

کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۵). الکافی، تهران: دار الکتب الإسلامیه.

لنکرانی، محمد (۱۴۲۱). تفصیل الشریعه فی شرح تحریر الوسیله (الطلاق ـ المواریث)، قم: مرکز فقهی ائمهٔ اطهار:.

مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴). بحار الانوار، بیروت: مؤسسه الوفاء.

مجلسی، محمدتقی (۱۴۰۶). روضه المتقین فی شرح من لایحضره الفقیه، قم: مؤسسهٔ فرهنگی اسلامی کوشان پور.

محسنی، محمدآصف (۱۴۲۴). الفقه و مسائل طبیه، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

محقق حلی، جعفر بن حسن (۱۴۰۸). شرائع الاسلام فی مسائل الحلال والحرام، قم: مؤسسهٔ اسماعیلیان.

مراغی، میرعبدالفتاح (۱۴۱۷). العناوین الفقهیه، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

المرداوی، علی بن سلیمان (۱۴۱۵). الإنصاف فی معرفه الراجح من الخلاف، قاهره: هجر للطباعه والنشر والتوزیع والإعلان.

مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الإرشاد إلی معرفه ساده العباد، قم: انتشارات کنگرهٔ جهانی شیخ مفید.

مقدسی، عبدالرحمن بن محمد (۱۴۱۵). الشرح الکبیر (منتشرشده به همراه المقنع والإنصاف)، قاهره: هجر للطباعه والنشر والتوزیع والإعلان.

مقدسی، عبدالرحمن بن محمد (بی تا). الشرح الکبیر علی متن المقنع، بی جا: دار الکتاب العربی للنشر والتوزیع.

موسوی خمینی، سید روح اللّه (بی تا). تحریر الوسیله، قم: مؤسسهٔ مطبوعات دارالعلم.

مؤمن قمی، محمد (۱۳۸۵). «بررسی فقهی، حقوقی تغییر جنسیت و تبعات آن»، ترجمه: حسین حبیبی تبار، در: فصل نامهٔ تخصصی علوم اسلامی، س۱، ش۳، ص۶-۲۲.

نجفی، محمدحسن (۱۴۰۴). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

نراقی، مولی احمد (۱۴۱۵). مستند الشیعه فی أحکام الشریعه، قم: مؤسسهٔ آل البیت:.

نسائی، احمد بن شعیب (۱۴۲۱). السنن الکبری، بیروت: مؤسسه الرساله.

نوری، میرزا حسین (۱۴۰۸). مستدرک الوسائل، قم: مؤسسهٔ آل البیت:.

نووی، یحیی بن شرف (۱۳۹۲). المنهاج شرح صحیح مسلم بن الحجاج، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

نووی، یحیی بن شرف (بی تا). المجموع شرح المهذب، بیروت: دار الفکر.

نیآوردی، علی بن محمد (۱۴۱۹). الحاوی الکبیر فی فقه مذهب الإمام الشافعی، بیروت: دار الکتب العلمیه.

نیآوردی، علی بن محمد (بی تا). النکت والعیون (تفسیر الماوردی)، بیروت: دار الکتب العلمیه.

وکیع، محمد بن خلف (۱۳۶۶). اخبار القضاه، مصر: المکتبه التجاریه الکبری.

هاشمی، محمد بن احمد (۱۴۱۹). الإرشاد إلی سبیل الرشاد، بیروت: مؤسسه الرساله.

Snell, Richard S. (2012). Clinical Anatomy by Regions, Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins, 9th Ed.+

نویسندگان:

محمدتقی دیاری: استاد گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم

محسن دلیر: دانشجوی دکتری رشته علوم قرآن و حدیث، دانشگاه قم

پژوهشنامه مذاهب اسلامی شماره ۷

ادامه دارد…