ملاک های مؤلف در انتخاب روایات

مؤلف در مقدمه کتاب در ذکر مصادر یادآور می شود که برای روایات     کتاب هایی که از آن ها نقل می کند و احادیثی که گرد آورده است، طرقی دارد و این کتب و روایات را متواتر می داند. وی همه احادیث یا بیشتر احادیثی را که از کتب امامیه نقل کرده، با قرائن زیاد همراه دانسته، به گونه ای که سبب یقین    می شود و از تواتر کمتر نیست، به خصوص که معارضی ندارند. در همان بخش بیان می دارد که آن چه علمای شیعه از کتب عامه نقل نموده اند، درست و ثابت است؛ زیرا گذشته از این که افرادی مورد اعتماد هستند، مطالبشان را نزد امامیه و عامه اظهار نموده اند و کسی در طول این سالیان، طعنی در نقل آن ها نزده است.

 سپس می گوید: «من خود بسیاری از آن ها را تتبع و بررسی کرده ام و آن ها را که به طور صحیح نقل شده است یافتم.» وی با توجه به مشرب اخباری، از تقسیمات چهارگانه حدیث استقبال نمی کند، بلکه تمام اخبار کتب اربعه را، بلکه همه اخباری را که از کتب معتبر نقل شده است صحیح می داند، و چنین استدلال می کند که این اخبار، محفوف به قرائنی است که وثوق به صدور از معصوم را می رساند؛ چنان که در فایده هشتم وسایل الشیعه به تفصیل درباره قرائنی که در ثبوت خبر از معصوم مفید فایده است، بحث کرده (حرعاملی، ۱۴۰۹ ق: ۳۰/۲۴۱) و در فایده نهم با ذکر۲۲ دلیل درصدد اثبات صحت روایات تمام کتبی بر می آید که در گردآوری وسایل آن ها را به کار برده است. (همان: ۱۰۴-۹۶) وی متذکر می شود که روایات زیادی را دیده ولی به علت ضعف دلالتشان و نیاز به برخی توجیهات و ضمیمه کردن برخی مقدمات، از آن ها بهره نگرفته است. سپس اشاره می کند که احادیث در بیان فضیلت امام علی و سایر ائمه: از شماره افزون است؛ لذا به همین مقدار اکتفا می کند.

بنیه و منبع علمی

در مقدمه آیت الله مرعشی آمده است که مرحوم شیخ حر بیش از۲۰ هزار حدیث را با نزدیک به ۷۰ هزار سند از۱۴۲ کتاب بلا واسطه و۵۰ کتاب با واسطه از علماى امامی و نیز از ۲۴ کتاب بلاواسطه و ۲۲۳ کتاب با واسطه از علماى اهل تسنن، در مجموع ۴۳۹ منبع ذکر کرده است. منابع وی عبارت‌اند از کتب روایی و تفسیری شیعه و اهل سنت، از دوره اقدمین تا زمان خودش، چه آنها که در زمان تألیف به آن ها دسترسی داشته و چه آنها که به دلایلی دسترسی نداشته و با واسطه می کند؛ به جهت آشنایی به چند منبع اشاره می شود:

۱. منابع شیعه

الف) منابع بلاواسطه: قرآن کریم، صحیفه کامله امام سجاد(ع)، الکافی کلینی، آثار شیخ صدوق (مانند من لایحضرالفقیه، عیون الاخبار، الخصال، معانی الاخبار، الامالی، اکمال الدین و اتمام النعمه، التوحید، العلل، الاعتقادات، ثواب الاعمال، فضل الشیعه، صفات الشیعه)، آثار شیخ طوسی (همچون تهذیب الاحکام، الاستبصار، الغیبه، المجالس و الاخبار، مصباح المجتهد)، المحاسن برقی، تحف العقول ابن شعبه، بصائرالدرجات صفار، قرب الاسناد حمیری، محکم و متشابه سید مرتضی، نهج البلاغه سید رضی، اعلام الوری طبرسی،….

ب) منابع با واسطه: الدلائل حمیری، المزار محمد بن همام، تفسیر ابوحمزه ثمالی، نوادر الحکمه محمد بن احمد بن یحیی اشعری، المشیخه حسن بن محبوب، المبعث علی بن ابراهیم بن هاشم، الاقتصاد شیخ طوسی، الرسائل کلینی،….

۲. منابع اهل سنت

الف) منابع بلاواسطه: مطالب السئول فی مناقب آل الرسول از شیخ کمال الدین محمد بن طلحه شافعی، شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، مصابیح حسین بن مسعود فراء بغوی، تفسیر قرطبی، احیاءالعلوم غزالی، مناقب علی(ع) از احمد بن حنبل، مفاتیح الغیب فخر رازی، انوارالتنزیل بیضاوی، مشکوه المصابیح محمدبن عبدالله خطیب،……..

ب) منابع باواسطه: صحیح بخاری، صحیح مسلم، صحیح ترمذی، صحیح نسایی، مناقب علی(ع) ابن مغازلی، الاربعین موفق بن احمد خوارزمی، شواهد التنزیل حاکم عبیدالله بن حاکم حسکانی، البعث و النشور احمد بن حسین بیهقی، تاریخ ابن اثیر جزری،….

 ادعا می کند که:

الف) تمام روایاتى که در این کتاب گرد آمده، از تواتر برخوردار است و کوشیده تا حد امکان، از تکرار روایات بپرهیزد و به ذکر اسانید اکتفا کند.

ب) برای رعایت اختصار، از هر حدیث، فقط مقداری که ربطی به نص و اعجاز دارد، نقل شده است.

تأثیر این کتاب بر آثار پس از خود

در بازه زمانی حدود۳۴۰ سالی که از تدوین کتاب اثبات الهداه می گذرد، نویسندگان متعددی در آثار خود از آن بهره گرفته اند. البته در بسیاری از آثاری که در حوزه امامت نوشته شده، مؤلفان ترجیح داده اند به همان مصادری رجوع کنند که شیخ از آن ها بهره گرفته است. نکته دیگر این ست که برخی مؤلفان از منظر عقلی و استدلالی به اثبات امامت ائمه پرداخته اند نه صِرفاً از طریق نصوص و معجزات؛ لذا کمتر به کتاب اثبات الهداه رجوع کرده اند، با وجودی که جامع حدیثی است، و یا در صورت مراجعه، جزء مصادر اصلی کتابشان نبوده است.

شکل گیری نهایی کتاب

شیخ در سال ۱۰۹۶ق. از نگارش آن فراغت یافته است و در سال۱۱۰۴ رحلت نموده؛ بنابراین کتاب در زمان حیات مؤلف و به دست خود او تدوین شده است.

شیوه تدوین کتاب

رساله ای به نام «سجع البلابل فی ترجمه صاحب الوسائل» از آیت الله مرعشی به عنوان ضمیمه کتاب آمده است که در آن به عناوین زیر می پردازد: المیلاد، الابوان، النسب، النوابغ فی اعقابه، النوابغ فی اسلافه، المشایخ، التلامیذ، التألیف، النظم، کلمات العلماء فی حقه، الرحلات، کیفیه الخط، صکّ الخاتم، الوفاه، تأثیر الوفاه، المدفن، الاسانید فی روایته.

متن کتاب به این گونه آغاز می شود:

الف) دیباچه کتاب: در این قسمت، محدّث عاملی پس از حمد و ثنای خداوند و معرفی خود، موارد زیر را متذکر می شود:

۱. انگیزه تألیف  

 2. ستودن کتاب و بی نظیر دانستن آن در نوع خود (تا زمان تألیف کتاب)     

 3. ذکر این که اخبار متواتر را از فریقین نقل کرده و ادعا ندارد که همه اخبار را استقصا کرده باشد. ایشان، اخبار در این خصوص را از شماره و حساب بیرون دانسته و احتمال می دهد که آنچه در این کتاب نیاورده، از آنچه آورده بیشتر باشد.      

۴. معرفی ابواب و بیان انگیزه اش از معرفی اجمالی ابواب.

ب) مقدمه کتاب: شامل ۱۲ فایده مهم است.

فایده اول: در کیفیت اثبات وجوب نبوت و امامت.

فایده دوم: در بیان انواع نصّ و اعجاز.

فایده سوم: هر یک از نصّ و اعجاز دلیل مستقلی است و بیان وجوهی که به منزله نصّ و اعجاز است.

فایده چهارم: در بیان خبر متواتر واثبات تواتر نصوص و معجزات.

فایده پنجم: در بیان خبر محفوف به قرینه، و ین که اکثر احادیث نصوص و معجزات، از این دسته اند، و ذکر برخی قرائن.

فایده ششم: در بیان علت ذکر احادیث روایت شده از طرق عامّه و دفع شبهات وارده در این خصوص.

فایده هفتم: اشعار کتاب.

فایده هشتم: بیان این مطلب که اثبات نبوت و امامت بر اثبات توحید و عدل به طور تفصیل متوقف نمی شود.

فایده نهم: بیان علت اسقاط طرق به کتبی که از آن ها روایت شده است.

فایده دهم: ذکر مصادر از کتب امامیه که از آن ها بلاواسطه یا باواسطه نقل شده است.

فایده یازدهم: ذکر مصادر از کتب عامّه و در آخر ترتیب تدوین کتاب.

فایده دوازدهم: ذکر اختلاف کتبی که از آن ها روایت شده در مراتب وثوق، و اولویت بندی مصادر.

ج) ابواب کتاب: ترتیب ابواب، موضوع محور است.

نکته:

باب اول تا پنجم کلیاتی در حجیت نقل و اهمیت رجوع به اخبار و روایات معصومین است.

باب ششم و هفتم به نصوص عامّه نبوت و امامت می‌پردازد. باب هشتم و نهم اخبار دالّ بر نبوت پیامبر(ص) و معجزات حضرت است.

از باب ۹ تا ۳۴ به اخبار امامت و معجزات هر یک از ائمه اختصاص دارد. در باب ۳۵ به ردّ غلوّ پرداخته است

مرحوم شیخ با ذکر این که تمام احادیث این ابواب متواتر است، ابواب را نام می برد. عناوین ابواب همراه با گزیده و نمونه ای از احادیث بعضی از آنها – با اختصار در سند- در پی می آید:

باب (۱): وجوب العمل بالعقل فی اثبات حجیه النقل

روایت ششم: و عن علی بن محمد عن سهل بن زیاد عن محمد بن سلیمان عن عبداللّه بن سنان عن أبی عبد اللّه(ع)  قال: حجه اللّه على العباد النبی و الحجه فیما بین العباد و بین اللّه العقل  (الکافی: ۱/ ۲۵، ح ۲۲)

باب (۲): ان المعرفه الاجمالیه موهوبیه فطریه لا کسبیه

باب (۳): وجوب الرجوع الی الادله النقلیه فی تحصیل المعارف التفصیلیه

باب (۴): عدم جواز العمل فی الاعتقادات بالظنون و الاهواء و العقول الناقصه و الاراء و نحوها من ادله علم الکلام التی لم تثبت عنهم:

باب (۵): عدم جواز التقلید فی الاعتقادات و اخذها عن غیر النبی و الائمه الهداه:

باب (۶): النصوص العامه علی وجوب النبوه و الامامه و وجوب عصمه الانبیاء و الائمه:

باب (۷): النصوص علی نبینا محمد بن عبدالله(ص)

روایت سوم: عن ابی حمزه قال: سمعت ابا جعفر(ع)

یقول: أوحى اللّه إلى محمد(ص): یا محمد إنی خلقتک و لم تک شیئا، و نفخت فیک من روحی، کرامه منی أکرمتک بها حین أوجبت لک الطاعه على خلقی جمیعا، فمن أطاعک فقد أطاعنی، و من عصاک فقد عصانی (الکافی: ۱/ ۴۴۰، ح ۴)

باب (۸): معجزات نبینا محمد بن عبدالله(ص)

روایت ۲۸۵ از باب ۲۲: عن أبی جمیله عن أبی عبد اللّه(ع) قال: صلى رسول اللّه(ص) العصر، فجاء علی(ع) و لم یکن صلّاها، فأوحى اللّه إلى رسول اللّه عند ذلک، فوضع رأسه فی حجر علی(ع)؛ فقام رسول اللّه(ص) عن حجره و قد غربت الشمس، فقال: یا علی أما صلیت العصر؟ فقال: لا یا رسول اللّه؛ فقال: اللهم إنّ علیا کان فی طاعتک فاردد علیه الشمس، فردّت علیه الشمس عند ذلک .

باب ۹ تا ۳۳: نصوص مربوط به امامت هر امام با عبارت «النصوص علی امامه» و معجزات آن معصوم در باب بعدی با عنوان معجزاته ذکر شده است.

روایت ۲۴ از فصل سوم باب ۲۴: عن أحمد بن الحسن المیثمی. و کان واقفیا. قال: حدّثنی محمّد بن إسماعیل عن الفضل الهاشمی قال: دخلت على أبی الحسن موسى بن جعفر(ع) و قد اشتکى شکاه شدیده، فقلت: إن کان ما أسأل اللّه أن لا یریناه فإلى من؟ قال: إلى علیّ ابنی، و کتابه کتابی، و هو وصیّی و خلیفتی من بعدی  (عیون أخبار الرضا(ع): ۲/ ۳۱، ح ۱)

روایت ۱۳ از باب۲۵: عن الحسن بن منصور عن أخیه قال: دخلت على الرضا(ع) فی بیت داخل فی جوف بیت لیلا، فرفع یده، فکانت کأنّ فی البیت عشره مصابیح و استأذن علیه رجل، فخلّى یده ثم أذن له.  (الکافی: ۱/۳۸۷، ح ۳)

باب ۳۴: علامات الامام و صفاته و علامات خروج صاحب الزمان(ع)

باب ۳۵: ابطال الغلو و الردّ علی الغلاه

نمونه ای از آیات مستند در بیان مؤلف:

الآیات فی ذلک کثیره جداً کقوله تعالى: «لا تَغْلُوا فِی دِینِکُمْ وَ لا تَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَ »، و الآیات الداله على کفر من أشرک باللّه و اتخذ غیره إلها، و الداله على ذمّ الیهود و النصارى على الغلوّ فی عزیر و عیسى و غیر ذلک.

روایت ۴: عن عبد العزیز بن مسلم عن الرضا(ع)

فی حدیث طویل فی الإمامه قال: فهی فی ولد علی(ع) خاصه إلى یوم القیامه، إذ لا نبی بعد محمّد(ص). (ا لکافی: ج ۱/ ۲۰۰ ، ح ۱)

أقول: و هذا متواتر، و صریح الآیات تدلّ علیه، و فیه ردّ على من قال فی الائمه: بالنبوه.

تکمله ابواب: در چاپ های اخیر کتاب، آیت الله ابوطالب تجلیل تبریزی تکمله ای بعد از غالب ابواب آورده که حاوی تعدادی احادیث و معجزات از کتب اهل سنت در موضوع همان باب، با ذکر نام کتاب، شماره جلد و صفحه و انتشارات آن به نقل از "ملحقات احقاق الحق" است.

مستندات ابواب

۱. استناد به آیات قرآن در ابتدای برخی ابواب: ابتدای ابواب ۱ تا ۸ به آیاتی از قرآن مزین شده است. در باب ۸ که مربوط به معجزات پیامبر(ص) است، وجوهی از اعجاز، همچون خبر از آینده به عنوان مستند آمده است. در ابتدای باب ۳۵ نیز آیاتی مستند واقع شده است.

۲. استناد به روایات: هر باب به چند فصل اختصاص یافته که بر حسب   اولویت بندی مصادر است، همان طور که در مقدمه اشاره کرده است؛ مثلا ابتدا روایات کافی، سپس روایات کتابهای شیخ صدوق و بعد روایات کتابهای شیخ طوسی و…

روایات تفسیری: در برخی ابواب، حتی ابوابی که به آیه ای استناد نشده، روایات تفسیری وجود دارد؛ مثلا در باب ۳۲ که مربوط به نصوص امامت امام مهدی(ع) و ولادت، غیبت و ظهور آن حضرت است، روایتی به نقل از امام باقر از امام علی۸ در مورد آیه «و نرید ان نمن علی الذین استضعفوا فی الارض …..» (القصص/ ۵) وارد شده است.

 3. استناد به شعر: در مواردی مرحوم شیخ، اشعاری را در اثر خود آورده، با این باور که شاعر غالباً مضامین حدیث را در شعرش وارد می کند. بعلاوه حسان و کسانی مثل او که در زمان پیامبر(ص)و ائمه: بوده و شاهد معجزات و گفتار آن ها بوده اند، شعرشان شاهدی بر حدیث است زیرا خودشان شنیده و دیده اند. بعلاوه گاهی نصوص و معجزاتی در اشعار یافت می شود که در هیچ روایتی نیامده است؛ ضمن این که کلام فصیح تأثیرش در نفوس بیشتر است و شعر غالباً از نثر بلیغ تر و رساتر است. وی بیان می دارد که فقط کمی از اشعار را نقل کرده، زیرا روایات بدون آنها نیز به حد تواتر است و تنها باعث طولانی شدن کلام  می شود.

شیخ در مواردی، از امام(ع) شعری را روایت کرده مانند:

روایت ۹۰ از فصل سوم باب ۳۲:

که ملاقات امام رضا(ع) با دعبل را نقل می کند. (عیون أخبار الرضا(ع): ج ۱/ ۲۹۴، ح ۳۴)

در مواردی، به مناسبت، شعری از شاعری نقل می کند؛ به عنوان نمونه در باب هشتم، فصل ۵۸، که شعری از عموی خود شیخ محمد حرّ عاملی آورده است. 

د) فهرست کتاب: در انتهای هر جلد، فهرست مطالب آورده شده است.

جایگاه کتاب در منظومه حدیثی

   کتاب اثبات الهداه، کتابی مرجع در حوزه امامت است. اهتمام مؤلف آن به جمع آوری حجم قابل توجهی احادیث در خصوص اثبات امامت در نوع خود بی سابقه است. البته از همان زمان اقدمین، کتب بسیاری با همین موضوع تدوین شده است ولی هیچ یک چنین جامعیتی نداشته اند؛ از جمله: کفایه الاثر فی النّص علی الائمه الاثنی عشر (ابوالقاسم علی بن محمد خزاز قمی رازی، از علمای نیمه دوم قرن چهارم)، بهجه النظر فی اثبات الوصایه و الامامه للائمه الاثنی عشر (علامه بحرانی، قرن یازدهم)

شناخت تحقیقات جانبی درباره کتاب

الف) ترجمه: ترجمه و شرح به همت محمد نصرالهی و احمد جنتی

ب) تکمله: تکمله الاحادیث اثبات الهداه با تعلیقات و نظارت آیت الله ابوطالب تجلیل تبریزی در سه جلد، مورخ ۱۳۹۹ه. ق به چاپ رسید.

بررسی اعتبار کتاب

   الف) صحت انتساب کتاب به مؤلف: انتساب کتاب مذکور به شیخ حر، مشهور و مسلم است به ویژه آن که نسخه اصلی به خط مؤلف در اختیار مصحح بوده است.

   ب) اعتبار نسخ موجود: از آن جا که نسخه اصلی به خط مؤلف موجود است، تعیین اعتبار نسخه های یافت شده به راحتی امکان پذیر است.

   ج) ملاحظات سندی و علم الحدیثی: اعتبار و وثاقت شیخ محرز است و ایشان از هر گونه شک و ابهامی مبراست، ولی نمی توان به طور مطلق حکم به صحت همه روایات – بر مبنای متأخرین– این کتاب کرد، بلکه باید همچون دیگر احادیث، از نظر متن و سند مورد نقد و بررسی قرار گیرند؛ به هر حال نقل روایاتی که افعال خارق عادت امامان: را گزارش می کنند مورد توجه و علاقه غالیان بوده است، لذا احتمال وجود روایات ضعیف در آن وجود دارد، لذا نقد و پالایش این دسته از روایات ضرورت بیشتری می یابد.

   شیخ اسناد را به همان نحوی که در کتاب اصلی بوده، آورده و وجود روایات ضعیف السند – بر مبنای متأخرین- در آن کتب، قطعی است. پس می توان نتیجه گرفت که چنین روایاتی در اثبات الهداه وارد شده است؛ در حالی که محدث عاملی بر مبنای متقدمان آنها را معتبر می داند.

   در مواردی تقطیع حدیث صورت گرفته که به نظر می رسد به جهت اختصار، تنها موضعی از حدیث که مورد نیاز بوده آورده است؛ این همان کاری است که ایشان در کتاب وسائل الشیعه نیز انجام می دهد.

رده بندی جامع حدیثی

   رده بندی جامع حدیثی، نظام فکری مؤلف و اولویت بندی منطقی او در چینش مطالب را می رساند. شیخ حر، روش ساده و منطقی برای ابواب در نظر گرفته؛ این تقسیم ابواب قبلاً بیان شد. فقط در اینجا نکته ای در مورد باب ۳۵ می آوریم. در باب ۳۵ غلو باطل و غالیان رد شده اند تا مبادا خوانندگان با خواندن مقامات معنوی امامان معصوم:در وادی غلو گرفتار شوند. مثلاً برای معصومین: شأن الوهیت قائل شوند. او در این باره می‌نویسد: «حدیث‌های متواتر بلکه بیش از تواتر نقل شده که امیرمؤمنان و امام حسین۸ با شمشیر و سایر امامان: به وسیله سم به شهادت رسیدند.

همه آن بزرگواران به بندگی خدا اقرار می‌کردند و در معرض درد و بیماری، ترس و اندوه، خوشی و سرور، گرسنگی و سیری و سایر صفات بشری بودند، که همه این صفات با ادعای گزافه‌گویان و غلات منافات دارد. ما همه روایات را در این باب نمی‌آوریم و تنها به جهت دو مطلب به ذکر بعضی از آنها پرداختیم: اولاً چون کسی فراوانیِ معجزات امامان را ببیند، ممکن است به گفتار اهل غلو گرایش یابد، زیرا آنان هم با دیدن معجزات، سرانجام این عقیده باطل را اختیار کردند؛ ثانیاً همان گونه که احادیث دالّ بر امامت آنان وارد شده که مردم مقام آنان را بشناسند و در اعتقاد بدیشان کوتاهی نکنند، باید روایات بطلان غلو را نیز آورد تا در این اعتقاد نیز، زیاده‌روی نکرده و به حال اعتدال بمانند.»

پایبندی مؤلف به ملاک های خویش

وی به ملاک های خود در انتخاب احادیث صحیح پایبند بوده و هر روایتی را که به وثاقت صدور آن از سوی معصوم اطمینان داشته، آورده است.

نتیجه گیری

  کتاب اثبات الهداه اثری روایی است با انتساب قطعی به شیخ حر عاملی که نگارش آن در دوران حیات پر افتخار مؤلف به پایان رسید. موضوع این کتاب، حاکی از اهتمام و احساس مسئولیت شیخ به اثبات مسئله امامت ائمه از طریق نصوص وارده و معجزات ایشان دارد، در شرایطی که برخی به علت عدم پذیرش اخبار متواتر در این زمینه به بحث و جدل می پرداختند. حاصل این همت و تلاش، تدوین جامع حدیثی است که می بایست از مهمترین آثار شیخ، محسوب شود.

با وجودی که شیخ متکلم نبوده، بلکه یک محدث و عالم اخباری است، ولی نمی توان ایشان را در تدوین این اثر، صرفاً ناقل و این اثر را صرفاً روایی دانست، بلکه حق آن ست که آن را کتابی در حوزه علم کلام و عقاید تلقی کرد.

کلیه روایات این اثر، همچون روایات سایر کتب حدیثی نیازمند بررسی اسناد و رجال است؛ لیکن با عنایت به جایگاه شامخ مؤلف، صحت انتساب به وی و اعتبار علم الحدیثی آن، می توان روایات این کتاب را معتبر و بدون تعارض با مبانی تشیع دانست.

مراجع

منابع

۱. امینی نجفی، عبدالحسین (۱۴۰۳ق). شهداء الفضیله. بیروت: موسسه الوفاء.

۲. حر عاملی، محمد بن حسن (۱۳۸۳ش). اثبات الهداه بالنصوص و المعجزات. قم: المطبعه العلمیه.

۳. حر عاملی، محمد بن حسن (۱۴۰۹ ق). تفصیل وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه. قم: موسسه آل البیت:.

۴. خالقیان، ام البنین (۱۳۹۴). روش شناسی کلامی شیخ حر عاملی (رساله دکتری). قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.

۵. فتحی تازه کند، علی(۱۳۹۲). مبانی و اندیشه‌های فقهی، اصولی شیخ حر عاملی (پایان نامه کارشناسی ارشد). قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.

۶. قمی، عباس (۱۳۶۸). الکنی و الالقاب. تهران: مکتبه الصدر.

۷. معارف، مجید (۱۳۸۸). مباحثی در تاریخ حدیث؛ سیر تدوین- شناخت منابع. چاپ اول. تهران: نبأ.

۸. موسوی خوانساری، سیدمحمدباقر (۱۳۹۲ق). روضات الجنات فی احوال العلماء و السادات. تحقیق: اسدالله اسماعیلیان. قم: مهر استوار.

۹. نوری، حسین بن محمد تقی (۱۴۰۸ق). مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل. قم: موسسه آل البیت:.

نویسندگان:

مجید معارف: استاد دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران 

مریم گوهری: دانشجوی دکتری الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران

فصلنامه سفینه شماره ۵۶

انتهای متن/