×

منوی سایت

اخبار ویژه

امروز : چهارشنبه / ۲۷ آبان / ۱۴۰۵  .::.   برابر با : Wednesday, 18 November , 2026

 

چکیده

اسلام درباره روابط مسلمانان با غیر مسلمانان دستورات مختلفی دارد. از طرفی قبول ولایت کفار و مشرکان را برای هیچ مسلمانی نپذیرفته و از طرف دیگر نیکی به غیر مسلمانانی را که با مسلمانان سر جنگ ندارند، مطلوب دانسته است. از جهتی نیز نسبت به دشمنانی که هیچ‎گونه پیمانی را پایبند نیستند دستور جهاد داده، پیمان‎های آنها را محترم ندانسته و از آن اعلان بیزاری نموده است. اعلان برائت از مشرکان دین ستیز از دستورات خداوند است که در کنار جهاد با دشمنان از اصول سیاست خارجی حکومت اسلامی محسوب می‎شود.

حقیقت این است که اعلان تبری از دشمنان دین مساله‎ای است که تا حد زیادی در طول تاریخ اسلام مغفول مانده و با شروع انقلاب اسلامی با توجه به رویکرد امام خمینی(ره) جان تازه‎ای گرفت. این حکم دارای پشتوانه‎های فقهی متعددی برگرفته از آیات قرآن است که در این راستا می‎توان از آیات سوره برائت، اجتناب از طاغوت، لزوم آمادگی در برابر دشمنان، به خشم در آوردن آنها و فریاد تظلم خواهی نام برد.

بررسی مفهوم مشرک و نگاه ویژه به نظام شرک به عنوان نظامی که به تقابل با اسلام بر می‎خیزد، از مسائلی است که کمتر بدان پرداخته شده و این مقاله در صدد تبیین آن است؛ چراکه برائت از مشرکان غالباً با نگاه محدود تبری از شرک فردی و اعتقادی تفسیر می‎شود و وظیفه حکومت اسلامی در این زمینه نادیده انگاشته می‎شود.

واژگان کلیدی

برائت از مشرکان، نظام شرک، حکومت اسلامی، سیاست خارجی، اجتناب از طاغوت

مقدمه

از ویژگی‎های دین اسلام جامعیت آن است. اسلام هم برای فرد برنامه دارد و هم برای جامعه فرمان و دستور دارد. علم فقه عهده‎دار تبیین این برنامه‎ها و دستورات است. یکی از جنبه‎های فقه اسلامی بازتعریف روابط فردی، اجتماعی و سیاسی و استنباط احکام خاصّ آن است. همان‎طور که در کتاب «النکاح» به مسأله نکاح با غیر مسلمان اعمّ از کتابی و غیر کتابی پرداخته شده است؛ نحوه‎ موضع‎گیری، تعامل و رفتار حکومت اسلامی با حکومت‎های غیر اسلامی در حال جنگ یا صلح نیز مورد بررسی قرار می‎گیرد. گونه‎هایی از این ارتباط در کتاب «الجهاد» مباحث مربوط به مهادنه، صلح با مشرکان یا اهل بغی در فقه مورد بحث قرار گرفته است.

فارغ از رابطه یک مسلمان با مشرک که تکالیفی برای آن قرار داده شده است؛ حکومت اسلامی و آحاد مسلمانان نیز نسبت به نظام و دولت شرک وظایفی دارند. در ارتباط با مشرکان، علاوه بر حرمتِ پذیرفتن ولایت آنان، به تبرّی از مشرک دعوت شده‎ایم. مسأله تبرّی از مشرکین به عنوان یک ارتباط خاصّ منفی با انسان مشرک یا دولت شرک تعریف می‎شود. گرچه مراتبی از تبرّی مربوط به قلب بوده و یک عمل جوانحی محسوب می‎شود و مطابق تعریف مشهور از دایره علم فقه خارج است، اما مراتب دیگر آن که در نوع رفتار یک مسلمان یا حاکم اسلامی بروز پیدا می‎کند موضوع حکم فقهی قرار گرفته و احکام پنج‎گانه فقهی بر آن بار می‎شود.

برائت از مشرکین هم در قرآن کریم مورد تأکید قرار گرفته و هم در روایات فریقین از آن سخن رفته است، اما این حکم اسلامی از جهات اخلاقی، اجتماعی و سیاسی کم و بیش مورد بحث قرار گرفته، ولی از نگاه فقهی به ویژه فقه حکومتی تحلیل چندانی نشده است؛ البته بعد از پیروزی انقلاب اسلامی معمار کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی(ره) بر انجام مراسم اعلان برائت از مشرکین در ایام حجّ تأکید ویژه داشتند و آن را یک واجب عبادی ـ سیاسی برشمردند (مرکز تحقیقات حج، ۱۳۸۷، ج1، ‌ص125). از نظر امام خمینی(ره) در کنار تعامل سازنده با دولت‎هایی که با نظام اسلامی دشمنی ندارند،  اعلان برائت از مشرکان هم از ناحیه حکومت و هم آحاد مردم یکی از جنبه‎های مهم سیاست خارجی نظام اسلامی را تشکیل می‎دهد.

قبل از هر چیز باید مراد از «برائت» و «مشرک» را در این مسأله دانست و سپس به تبیین دقیق مدعا پرداخت. نگارنده بر این باور است که عدم تبیین دقیق مدعا، منشأ شبهات و سؤالات زیادی در این زمینه شده است.

بررسی مفهوم برائت

«برائت» مصدر «برأ» (جوهری، 1410ق، ج‌۱، ص36‌) و به معانی مختلفی به کار می‎رود. اهل لغت، خلق و آفرینش (فراهیدی، 1410ق، ج‌۸، ص289‌؛ ابن فارس، 1404ق‌، ج‌۱، ص236‌) سلامت از بیماری (صاحب‎بن‎عباد، 1414ق‌، ج‌۱۰، ص274‌) و دوری و جدایی از چیزی (ابن فارس، 1404ق‌، ج‌۱، ص236‌؛ راغب، 1412ق،  ص121‌) را از معانی این واژه برشمرده اند.

برخی لغویین، خلق و دوری از شیء را دو معنای اصلی ریشه «برأ» دانسته‎اند (ابن فارس، 1404ق‌، ج‌۱، ص236‌ و برخی دیگر اصل معنای برأ را انفصال و جدایی دانسته و معانی دیگر را به آن بازگردانده‎اند (طبرسى، ۱۳۷۲، ج ۱، ص456). به نظر می‎رسد گرچه معنای «تباعد و دوری» در کلام بسیاری از اهل لغت ذکر شده است، اما تبرّی برای تباعد و دوری‎ای استعمال می‎شود که لااقلّ از نگاه شخص متبری، نوعی نقص و حزازت در آن شیء وجود داشته باشد. از این روست که راغب آن را به دوری از چیزی که مجاورت با آن مورد کراهت است، معنا نموده است (راغب، 1412ق،  ص121‌).

«برائت» در بحث برائت از مشرکین برگرفته از همین معنای لغوی است؛ به همین دلیل برائت از مشرکین به قطع رابطه و برداشته شدن امان بین مسلمانان و مشرکان معنا شده است (فخر رازى، 1420ق، ج ۱۵، ص522؛ طبرسى، ۱۳۷۲، ج ۵، ص5). البته روشن است که مراد از برداشته شدن امان، در صورت نقض عهد و پیمان است (طباطبایی، 1417ق ، ج ۹، ص147).

بررسی مفهوم مشرک

تعریف لغوی

مشرک از ریشه (ش ر ک) به معنای «مقارنت و همراهی» است و شرکت هنگامی اطلاق می‎گردد که دو نفر در چیزی سهیم و همراه باشند. مُشرک که اسم فاعل از فعل اشرَکَ می‎باشد، به معنای قرار دادن شریک است: «أشرکْتُ فلاناً، إذا جعلتَه شریکاً لک» (ابن فارس، 1404ق‌، ج‌۳، ص265‌). شرک در برخی کتب لغت به کفر معنا شده است (جوهری، 1410ق، ج‌۴، ص1593‌؛ ابن اثیر، بی‎تا، ج‌۲، ص466‌) که به نظر می‎رسد در معنای اصطلاحی تعریف به مصداق شده است.

تعریف اصطلاحی

مشرک از دیدگاه فقهی، کسى است که در مقام عبادت و پرستش یا دیگر امور مخصوص خداوند برای خدا شریک قرار دهد (جزایرى، 1408ق، ج‌۲، ص176‌). مطابق تعریف جامع‎تری از شرک، مشرک کسی است که در ربوبیت، الوهیت یا اسما و صفات الهی برای خداوند شریک قرار دهد، به‎گونه‎ای که آنچه مخصوص خداوند است به صورت اشتراک یا انفراد به غیر خدا نسبت دهد (شباله، 2005م، ص38).

مطابق این تعریف، کافر یکی از اقسام مشرک است. توضیح اینکه شرک تنها به معنای این نیست که انسان در کنار خدا دیگری را در ربوبیت یا الوهیت شریک نماید، بلکه شریک قرار دادن به این معنا که در یک شأن از شؤون خدا مانند معبودیت، غیر خدا را شرکت دهد نیز هست و این همان جانشین سازی غیر خدا در صفات خداست (حلی، 1413ق‌، ج‌۷، ص94‌). بنابراین شرک، جانشین ساختنْ به جاى خداست؛ خواه ثنویت در آن باشد و خواه نباشد (مطهری، 1426ق، ج ۱۵، ص985).

اقسام شرک در قرآن

شرک از دیدگاه‎های مختلف، اقسام متفاوتی پیدا می‎کند. در قرآن کریم از جهت مواجهه و مقابله با اسلام به دو نوع شرک و به تبع آن مشرک برمی‎خوریم.

شرک فردی

گاه به شرک به عنوان یک گناه بین عبد و خدای خودش نظر می‎شود. آیاتی چون «إِنَّ اللّهَ لاَ یَغْفِرُ أَن یُشْرَکَ بِهِ»؛ خداوند هرگز شرک را نمی‎بخشد (نساء(۴): ۴۸)، «حُنَفاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکینَ بِهِ وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوی بِهِ الرِّیحُ فی  مَکانٍ سَحیقٍ» (حج(۲۲): ۳۱)؛ مخلصان براى خداوند باشید، نه شرک ورزان به او و هر کس به خداوند شرک ورزد چنان است که از آسمان فرو افتد و پرندگان او را بربایند یا باد او را به جایى دور اندازد و «وَ أَنْ أَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکینَ» (یونس(۱۰): ۱۰۵)؛ و (به من فرمان داده اند) که: با درستى آیین، روى به دین آور و هیچ گاه از مشرکان مباش!

و آیاتی شبیه به آن ناظر به چنین شرکی است. برخی تبری از چنین شرکی را لازمه توحید و برخی عین آن دانسته‎اند؛ چراکه توحید چیزی جز طرد شریک برای خداوند متعال نیست. بسیاری از آیات مربوط به برائت از شرک ناظر به چنین شرکی است.

دست کم برخی از آیات مربوط به حضرت ابراهیم(ع) تقابل با شرک فردی و تأکید بر توحید به عنوان یک مسأله اعتقادی است. البته این مسأله اعتقادی قطعاً آثار فردی و اجتماعی خود را دارد ولی به مثابه یک نظامی که قصد براندازی جامعه توحیدی و اسلامی را دارد به شمار نمی‎رود. اگر در گوشه‎ای از جهان عده‎ای مشرک در حال زیست باشند، قطعاً یک موحد از شرک آنان برئ است ولی از آنجا که زندگی مشرکانه آنها تهدیدی برای نظام اسلامی به شمار نمی‎آید، جامعه اسلامی حالت مبارزه با آنها را ندارد؛ هر چند همه تلاش خود را برای ارشاد آنان و رساندن پیام توحید به آنان خواهد کرد.

در سوره کافرون نیز که پیام آن برائت از شرک و و رد هر گونه شرک در اعتقاد اسلامی است (مبارکفوری، 1404ق، ج7، ص237؛ ابن عاشور، بی‎تا، ج ۳۰، ص509)، سخن از تبری از اعتقاد باطل و آیین آنهاست (علامه طباطبایی، 1417ق ، ج ۲۰، ص373) و ناظر به شرک فردی است. تبری از شرک فردی و اعلان آن، جزئی از توحید است و کلمه توحید بر آن دلالت دارد و به اندازه‎ای که اقرار به توحید بدان بستگی دارد، لازم و واجب است ولی بیش از آن دلیلی بر لزوم آن نیست؛ از این‎رو از بحث ما خارج است.

دولت شرک

منظور از «دولت شرک» (جوادی آملی، ۱۳۹۳، ج33، ص214)، جبهه تقابل در برابر اسلام و دشمنی با موحدان است. چنین شرکی با شرک فردی متفاوت است؛ گرچه می‎توانند ریشه‎های مشترکی داشته باشند. آیات مربوط به سوره برائت را ـ که توضیح آن بعدا خواهد آمد ـ ، می‎توان ناظر به دولت و نظام شرک دانست. از آیات اولیه سوره برائت استفاده می‎شود که اعلان تبری از ناحیه خدا و پیامبرش تنها از ناحیه شرک فردی مشرکین نیست؛ چراکه چنین تبری‎ای بارها اعلام شده بود و بعد از سال‎ها دعوت پیامبر اسلام به توحید و یکتاپرستی، تبری از شرک فردی جایگاه خود را پیدا کرده بود و نیازی به اعلان چنین برائتی نبود.

پس سخن از شرک فردی نیست؛ بلکه با توجّه به تقابل جبهه شرک و اسلام در آن زمان و زیر پا گذاشتن عهدها و پیمان‎ها و عدم رعایت هیچ‎گونه پیمانی و خیانت‎ها و دشمنی‎های فراوان با مسلمانان و شخص پیامبر اسلام است (مغنیه، 1424ق، ج ۴، ص16) که موضع‎گیری شدیدی از ناحیه خدا و رسول به دنبال داشته و به روشنی برائت و قطع هر گونه رابطه‎ای با مشرکان و دین ستیزان، فریاد می‎شود.

آنچه در این آیات برجسته می‎شود برائت از مشرکان از جهت شرک نیست، گرچه این شرک سازمانی و دشمنی صریح در صدر اسلام توسط مشرکان بت پرست بوده و اهل کتاب غالباً در پناه مشرکان دشمنی خود را با اسلام آشکار می‎کردند، اما آنچه مهم است اظهار تبری و اعلام موضع صریح در مقابل دشمن استکبار خوی عهد شکن است که در صورت تسلط بر مسلمانان هیچ عهد و پیمانی را رعایت نخواهد کرد و ممکن است امروز جبهه تقابل با اسلام، جبهه شرک به معنای بت پرستی نبوده؛ بلکه جبهه تقابل، مسیحیت آمریکایی و یهودیت صهیونیستی باشد.

 برخی فقها (بحرانی، 1426ق‌، ص152-۱۵۱) با ذکر آیاتی که محور آنها دشمنی با خدا و دین اوست (مجادله(۵۸): ۵)، به این مطلب تصریح نموده‎اند که وجوب برائت و حرمت موالات بر عنوان کافر، مشرک، یهودی یا مسیحی جعل نشده است، بلکه چنین برائتی بر عنوان دشمن خدا و رسول قرار داده شده است حتی اگر ظاهر اسلامی داشته و شعار اسلام سر دهد.

البته روشن است که در بعد فردی نیز گاهی مشرکی معاند به دشمنی با اسلام بر می‎خیزد، ولی از آنجا که غالباً برای مواجهه با اسلام نیاز به نظام و سازمانی است که در قالب آن دشمنی‎ها انجام گیرد، جبهه دشمنی با اسلام را می‎توان دولت یا نظام شرک دانست. گفتنی است مشرک یا دولت معاندی که تنها بر شرک خود تعصب دارد و توحید را نپذیرفته، ولی به تقابل با اسلام نمی‎اندیشد، در عنوان دولت شرک داخل نمی‎شود؛ چراکه بیان شد مراد از دولت شرک، دشمنی سازمان یافته و نظام‎مند برای تقابل با اسلام است.

 بنابراین در شرایط فعلی دولت‎هایی که از جهت اعتقادی مشرکند، هر چند از جهت شرک فردی و اعتقادی‎ای که دارند مورد تبری‎اند، ولی از آنجا که اهل دشمنی و تقابل با حکومت اسلامی نیستند، حکومت نسبت به آنان قطع رابطه نداشته و از آنان تبری نمی‎جوید، اما در مقابل، دولت‎هایی که بنای دشمنی با نظام اسلامی دارند مورد تبری جامعه و حکومت اسلامی‎اند.

اعلام موضع از طرف مسلمانان و حکومت نسبت به این جبهه لازم و ضروری است و خود، بخشی از حلقه مبارزه را تشکیل می‎دهد همان‎گونه که تهیه قوای جنگی (انفال(۸): ۶۰) و قتال (توبه(۹): ۱۲) نیز مراحل دیگر این مبارزه به شمار می‎آیند. اعلان برائت و قطع هر گونه رابطه با دشمنان طبق گفته برخی فقها و مفسرین تهدید و هشداری ضمنی به دولت شرک است. (جوادی آملی، ۱۳۹۳، ج33، ص214).

 از قضا ایده پردازان اصلی برائت از مشرکان نیز چنین برائتی را مد نظر داشته‎اند. امام خمینی(ره) می‎فرماید:

اعلان برائت مرحله اول مبارزه و ادامه آن مراحل دیگر وظیفه ماست و باید دید در عصرى همانند امروز که سران کفر و شرک همه موجودیت توحید را به خطر انداخته اند و تمامى مظاهر ملى و فرهنگى و دینى و سیاسى ملت ها را بازیچه هوس ها و شهوت ها نموده اند چه باید کرد؟» (مرکز تحقیقات حج، ۱۳۸۷، ج1، ص199).

مقام معظم رهبری نیز می‎فرماید:

فریاد برائت که امروز مسلمان در حج سر مى دهد، فریاد برائت از استکبار و ایادى آن است که مع الاسف در کشورهاى اسلامى قدرتمندانه اعمال نفوذ مى کنند و با تحمیل فرهنگ و سیاست و نظام زندگى شرک آلود بر جوامع اسلامى، پایه هاى توحید عملى را در زندگى مسلمانان منهدم ساخته و آنان را دچار عبادت غیر خدا کرده اند و توحید آنان فقط لقلقه  زبان و نام توحید است و از معناى توحید در زندگى آنان اثرى باقى نمانده  است (همان، ج ۲، ص59؛ جوادی آملی، ۱۳۸۶، ص60).

با توجه به توضیحات گذشته، روشن می‎شود که شرک و مشرک در عنوان بحث، عنوان مشیر به دشمنی با اسلام است از این‎رو در این بحث، تفاوتی بین مشرک، کافر و حتی کسانی مانند داعش که به ظاهر ادعای مسلمانی دارند ولی با اسلام راستین دشمنی تمام دارند، نیست.

ارتباط شرک فردی با دولت شرک

بی شک شرک فردی آثاری دارد که می‎تواند یکی از نتایج آن، تشکیل جبهه‎ای علیه اسلام باشد. نظام شرک به معنای جبهه تقابل با اسلام، اگر نگوییم در همه موارد، در بسیاری از موارد زاییده شرک فردی است. کسی که بر خلاف ندای فطرت و عقل، در پرستش دچار شرک شده و در برابر دعوت انبیا و اولیای الهی از خضوع و خشوع در برابر حق سر باز می‎زند، به مرحله‎ای می‎رسد که وقتی اسلام و دستورات آن را با منافع مادی خود در تضاد می‎بیند به عنوان یک تشکل و سازمان تمام تلاش خود را برای حفظ منافع خود و ضربه زدن و ریشه کن کردن اسلام به‎کار خواهد بست.

برخی از محققان بر این باورند که مشرک، گاه «خود»، گاه «جماد»، گاه «زورمداران جهان» را مى پرستد و گاه «هرسه» را. خطر بزرگى که جهان اسلام را تهدید مى کند شرک به مفهوم سوم است که منشأ آن شرک به مفهوم اول ـ خودپرستى ـ مى باشد. (پژوهشکده حج و زیارت، 1372ش، ج ۴، ص9).

به نظر می‎رسد تنیده شدن آیات ناظر به تبری از شرک فردی با آیات مربوط به برائت از نظام شرک در کلام بسیاری از فقها و مفسران، ناشی از تأثیر شرک فردی در تشکیل نظام و دولت شرک است.

بعد از روشن شدن معنای مشرک در عنوان مسأله باید به تبیین دقیق مدعا پرداخت. در فقه اسلامی به تبع آیات قرآن، قبول ولایت دشمنان دین و همراهی و کمک به آنان حرام مسلم است و آیات و روایات زیادی در این زمینه وجود دارد از جمله: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّی وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِیاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّه» (ممتحنه(۶۰): ۱)؛ اى مؤمنان! دشمن من و دشمن خود را دوست مگیرید که به آنان مهربانى ورزید.

دوست گرفتن دشمنان دین تنها به معنای دوست داشتن قلبی نیست بلکه برقراری یک رابطه دوسویه در جهت تقویت یکدیگر است. در برخی تفاسیر ذیل آیات محل بحث، «ولی» به «ناصر» معنا شده است (طبرسى، ۱۳۷۲، ج ۳، ص199). در فقه اسلامی نیز به تبعیت از این آیات به شدت از موالات، اطاعت دشمنان اسلام و اعتماد به آنان نهی شده است (منتظری، 1409ق، ج‌۲، ص720). به نظر می‎رسد مراد از اتخاذ «ولی» بیش از محبت قلبی و یا حتی گرایش تند (عمید‌ زنجانى، 1421ق‌، ج‌۱، ص235)، نسبت به کفار و دشمنان اسلام باشد. به تصریح بعضی این «ولاء» عام بوده شامل ولای محبت، برادری و نصرت و یاری نمودن می‎شود (دویش، بی‎تا، ج2، ص42) برخی از فقهای فریقین با استناد به آیات ناهی از اتخاذ دشمنان به عنوان ولی، تکفین و تدفین کفار (شهید اول، 1419ق، ج‌۱، ص325؛ بهوتی، 1982م، ج2، ص144) و وصی قرار دادن آنان را جایز نشمرده‎اند (بروجردی، 1413ق، ص91).

در هر حال این آیات بیانگر ولای منفی است. ولای منفى در اسلام عبارت است از اینکه یک مسلمان همواره در مواجهه با غیر مسلمان بداند با اعضاى یک پیکر بیگانه مواجه است و نباید روابط مسلمان با غیر مسلمان در حدّ روابط مسلمان با مسلمان باشد به این معنا که مسلمان عملاً عضو پیکر غیر مسلمان قرار گیرد (شهید مطهری، 1426ق، ج ۳، ص259). این بیان هر چند ناظر به فرد مسلمان است ولی بیانگر وظیفه حکومت اسلامی نیز خواهد بود.

از طرف دیگر مطابق برخی آیات از نیکی و احسان به کفار و مشرکانی که دشمنی با اسلام ندارند نهی نشده است و در نتیجه چنین ارتباطی میان مسلمانان و مشرکان جایز (دویش، بی‎تا، ج2، ص42)؛ بلکه مورد تشویق اسلام است: «لا یَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِینَ لَمْ یُقَاتِلُوکُمْ فِی الدِّینِ وَلَمْ یُخْرِجُوکُمْ مِنْ دِیَارِکُمْ أَنْ تَبَرُّوهُمْ وَتُقْسِطُوا إِلَیْهِمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُقْسِطِینَ» (ممتحنه(۶۰): ۸)؛ خداوند شما را از نیکى ورزیدن و دادگرى با آنان که با شما در کار دین جنگ نکرده اند و شما را از خانه هایتان بیرون نرانده اند باز نمى دارد بى گمان خداوند دادگران را دوست مى دارد.

فقیهان اهل تسنن بر این مسأله تاکید دارند که: «موالات کفار که به‎واسطه آن شخص کافر می‎شود، دوستی با آنان و کمک به آنها علیه مسلمانان است، نه هر گونه تعامل عادلانه و همراهی و نشست و برخاست با آنها برای دعوت به اسلام و تبلیغ اسلام» (همان، ص47).

فقهای امامیه نیز نه تنها احسان به کافر غیر حربی را جایز دانسته، بلکه در صورت تألیف قلوب و ایجاد رغبت به اسلام، آن را مطلوب تلقی کرده‎اند (یزدی، 1414ق، ج‌۱، ص214). در فقه فریقین با استناد به این آیه، ظاهرا در صدقه (نجفی، 1392ق، ج‌۲۸، ص131‌؛ کاسانی، 1406ق، ج7، ص341)، وقف (نجفی، 1392ق، ج‌۲۸، ص33‌؛ ابن قدامه، بی‎تا، ج6، ص192) و وصیت به کافری که در حال دشمنی با اسلام نیست (علامه حلی، ‌۱۳۸۸‍، ص464؛ نووی، بی‎تا، ج15، ص416) اختلافی وجود ندارد.

پیرو مباحث پیش گفته، در بحث اعلان تبری از مشرکان به معنای نظام شرک و به تعبیر دیگر تبری از دشمنان دین، نه سخن از تولی دشمنان است که حرمت آن روشن است و نه احسان و نیکی به مشرکان غیر دشمن. آنچه اینجا محل بحث واقع می‎شود این است که آیا بر حکومت اسلامی واجب یا راجح است علاوه بر عدم همراهی با دشمنان و عدم اعانه بر دشمنی آنان، نسبت به دشمنان دین خدا اعلان تبری نیز داشته باشد؟

ادله اعلان برائت از مشرکان دین‎ستیز

 دلیل اول: آیه برائت

آیات ابتدایی سوره برائت که به شکل مستقیم سخن از برائت از مشرکان دارد:

«بَراءَه مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى الَّذینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکینَ فَسیحُوا فِی الْأَرْضِ أَرْبَعَه أَشْهُرٍ وَ اعْلَمُوا أَنَّکُمْ غَیْرُ مُعْجِزِی اللَّهِ وَ أَنَّ اللَّهَ مُخْزِی الْکافِرینَ وَ أَذانٌ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ إِلَى النَّاسِ یَوْمَ الْحَجِّ الْأَکْبَرِ أَنَّ اللَّهَ بَری ءٌ مِنَ الْمُشْرِکینَ وَ رَسُولُهُ» (توبه(۹): ۱-۳)؛ این بیزارى خداوند و پیامبر اوست از مشرکانى که با آنان پیمان بسته اید.

چهار ماه در این سرزمین (آزاد) بگردید و بدانید که شما خداوند را به ستوه نمى توانید آورد و خداوند رسواگر کافران است و (این) اعلامى از سوى خداوند و پیامبر او در روز حجّ اکبر به مردم است که خداوند و پیامبرش از مشرکان بیزارند پس اگر توبه کنید براى شما بهتر است و اگر روى بگردانید بدانید که شما خداوند را به ستوه نمى توانید آورد و کافران را به عذابى دردناک نوید ده!

گرچه در این آیه سخن از برائت از مشرکان است و ابتدا به ذهن می‎رسد که مراد شرک فردی باشد و آیه در صدد بیان تبری از شرک به عنوان امر ضد توحیدی است، ولی به قرائن متعدد می‎توان گفت آیه ناظر به دولت شرک و تبری از دشمنان دین و اسلام است نه شرک فردی و اعتقادی.

شکی نیست که آیات فوق در پی پیمان شکنی مشرکان نازل شده، اما باید دید دقیقا در آیات چه چیز مورد تبری واقع شده است. برخی متبری منه در آیه شریفه را عهد و پیمان مشرکان دانسته‎اند، نه خود مشرکان (آلوسی، 1415ق، ج ۵، ص244).

عده‎ای دیگر از مفسران بر این عقیده‎اند که با دقت در آیات محل بحث روشن می‎شود تبری از دو موضوع صورت گرفته است: یکی برائت از عهد و پیمان‎های مشرکان که آیه اول متکفل آن است و دیگری برائت از مشرکان به صورت عمومی که آیه سوم آن را بیان نموده است (فخر رازى، 1420ق، ج ۱۵، ص526؛ زحیلی، 1422ق، ج1، ص830). در هر حال در این آیات چه بگوییم تبری از پیمان مشرکان صورت

(i) گرفته و چه از مشرکان پیمان شکن، جهت شرک دخیل در تبری نیست؛ بلکه آنچه موضوعیت دارد پیمان شکنی و دشمنی است.

(ii) آیه‎الله جوادی آملی نیز بر این باور است که برائت قضیه شخصیه است؛ یعنی درباره تعهد و توافق خارجی میان دولت اسلامی و سران شرک است که پس از گذشت مدتی در آن معاهده مشرکان پیمان شکنی کردند آنگاه دولت اسلامی مأمور شد که پیمان مذکور را لغو و برائت خود را از آنها اعلان کند اما «اذان» قضیه حقیقیه است نه در مورد پیمان خاص از این‎رو برائت را نیز در بر می‎گیرد. اما در آیه «وَ أَذَانٌ مِّنَ اللَّهِ وَ رَسُولِه» (توبه(۹): ۳)، متبری الیه توده مردم و متبری منه مشرکان اعم از طرف تعهد با دولت اسلامی و غیر آنان است.

بنابراین جریان اذان (اعلان بیزاری) قانون کلی و حکم عامی است که همه مشرکان را در بر می‎گیرد به خلاف برائت که ویژه مشرکان طرف تعهد است. در نتیجه خدا در این آیه می‎خواهد به همه مردم بفهماند که باید از مشرکان بیزار باشند (جوادی آملی، ۱۳۹۳، ج33، ص238-۲۳۷). بنا بر آنچه ایشان بیان داشته‎اند و حق نیز همین است، آیه در صدد بیان دو نوع برائت است: یکی برائت از پیمان‎ها و دیگری برائت از مشرکانی که با اسلام و مسلمانان دشمنی دارند.

(iii) با توجه به استثنای مذکور در آیه چهارم یعنی: «إِلاَّ الَّذینَ عاهَدْتُمْ مِنَ الْمُشْرِکینَ»؛ معلوم می‎شود شماری از مشرکین، از حکم برائت در آیه اول مستثنی هستند. این خود بیانگر آن است که دست کم، تبری در این آیه، تبری از شرک فردی نیست وگرنه جایی برای این استثنا نیست. پس منشأ برائت چیزی غیر از شرک خواهد بود. علامه طباطبایی آیات بعدی(۱)  را که بیانگر بدعهدی، دشمنی و عدم رعایت اصول انسانی در صورت تسلط بر مسلمانان است، توضیح و تبیینی برای حکم برائت و استثنای آن بر شمرده‎اند (علامه طباطبایی، 1417ق ، ج ۹، ص156).

از این بیان می‎توان این‎گونه نتیجه گرفت که «مشرکین» در آیات محل بحث، عنوان مشیر است به شماری انسان‎ها که اهل رعایت عهد و پیمان نیستند و در نتیجه نسبت به آنان اعلان تبری شده است؛ یعنی قطع هر گونه ارتباط بین مسلمانان و آنها با صدای رسا فریاد شده است.

نتیجه اینکه آیات سوره برائت به خوبی بر تبری از شرک سازمانی دلالت دارد از این‎رو در کلام برخی از فقها و مفسران تعبیر «دولت شرک» (جوادی آملی، ۱۳۹۳، ج33، ص214) یا «نظام شرک» (همان، ص217) در این زمینه به‎کار رفته است.

پی نوشت:

کَیْفَ یَکُونُ لِلْمُشْرِکِینَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَ عِنْدَ رَسُولِهِ إِلاَّ الَّذِینَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَکُمْ فَاسْتَقِیمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ کَیْفَ وَ إِنْ یَظْهَرُوا عَلَیْکُمْ لاَ یَرْقُبُوا فِیکُمْ إِلاًّ وَ لاَ ذِمَّه یُرْضُونَکُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ تَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَ أَکْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ» (توبه(۱۰): 7و8).

منابع و مآخذ

۱. قرآن کریم.

۲. آلوسى محمود، روح المعانى فى تفسیر القرآن العظیم ، ج3، 5و13 ، بیروت: دارالکتب العلمیه،   1415ق.

۳. ابن باز، عبدالعزیزبن‎عبدالله، مجموع فتاوی، ج6، ریاض: الرئاسه العامه للبحوث العلمیه و الافتاء، 1427ق.

۴. ابن عادل، عمربن‎علی، اللباب فی علوم الکتاب، ج10، بیروت: دار الکتب العلمیه، 1419ق.

۵. ابن عاشور، محمدبن‎طاهر، التحریر و التنویر، ج10، 26و30، بیروت: مؤسسه التاریخ ، بی‎تا.

۶. ابن فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، ج1و4، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامى حوزه علمیه قم‌، 1404ق‌

۷. ابن فوزان، صالح، مجموع فتاوى، ج1، بی‎جا: مکتبه شامله، ‌بی‎تا.

۸. ابن قاسم، عبدالرحمن‎بن‎محمد، الدرر السنیه فی الأجوبه النجدیه، ج2، بی‎جا، 1417ق.

۹. ابن قدامه، عبدالله‎بن‎أحمد، مغنی المحتاج، ج5، قاهره: مکتبه القاهره، 1388ق.

۱۰. —————–، الشرح الکبیر على متن المقنع، ج6، بی‎جا: دار الکتاب العربی للنشر و التوزیع، بی‎تا.

۱۱. ابن منظور، محمدبن‎مکرم، لسان العرب، ج15، بیروت: دار صادر، چ3، 1414ق.

۱۲. اراکى ‌محسن، نظریه الحکم فی الإسلام، قم: مجمع اندیشه اسلامى‌، 1425ق.

۱۳. انصارى، مرتضى، کتاب المکاسب، ج1، قم: کنگره شیخ اعظم انصارى‌، 1415ق.

۱۴. بحرانى، محمد سند، أسس النظام السیاسی عند الإمامیه‌، قم: مکتبه فدک، 1426ق‌.

۱۵. ‌بروجردى، سیدحسین، تقریرات ثلاث، قم: دفتر انتشارات اسلامى، 1413ق.

۱۶. بهوتی، منصوربن‎یونس، کشف القناع عن متن الاقناع، ج2، بیروت: دارالفکر، 1982م.

۱۷. پژوهشکده حج و زیارت، فصلنامه میقات حج، تهران: نشر مشعر، ش4، ۱۳۷۲.

۱۸. جزایرى، سیدنعمت‎الله‌، کشف الأسرار فی شرح الاستبصار‌، ج2، قم: مؤسسه دار الکتاب‌، 1408ق.

۱۹. جزرى، ابن اثیر، النهایه فی غریب الحدیث و الأثر‌، قم: مؤسسه مطبوعاتى اسماعیلیان، بی تا.

۲۰. جوادى آملى،  عبدالله، جرعه‎ای از صهبای حج، تهران : نشر مشعر، ۱۳۸۶.

۲۱. ————–، تفسیر تسنیم، ج33، قم: اسراء، ۱۳۹۳.

۲۲. ————–، خمس رسائل، قم: دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۰۴‌ق.

۲۳. جوهرى، اسماعیل‎بن‎حماد‌، الصحاح، ج1و6، ‌بیروت: دار العلم للملایین، 1410ق .

۲۴. حلّى، حسن‎بن‎یوسف‎بن‎مطهر اسدى‌، تحریر الأحکام الشرعیه، ج1، مشهد: مؤسسه آل البیت:‌، بی‎تا.

۲۵. ————————، تذکره الفقهاء، قم: مؤسسه آل البیت:‌، ‌۱۳۸۸‍.

۲۶. ————————، مختلف الشیعه، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چ2، 1413ق‌.

۲۷. دویش، أحمدبن‎عبدالرزاق، فتاوى اللجنه الدائمه، ج2، ریاض: رئاسه إداره البحوث العلمیه والإفتاء، بی‎تا.

۲۸. راغب اصفهانى، حسین‎بن محمد، المفردات، بیروت: دار العلم، الدار الشامیه، 1412ق.  

۲۹. زبیدی، سیدمحمد مرتضی، تاج العروس، ج19، قم: دارالفکر، 1414ق.   

۳۰. زحیلی، وهبهبن‎مصطفی، تفسیر الوسیط، ج1، دمشق: دارالفکر، 1422ق.

۳۱. زمخشرى، محمود، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل ، ج2،  بیروت: دار الکتاب العربی  ، چ3، 1407ق.

۳۲. شباله، ماجد محمدعلی احمد، الشرک بالله انواعه و احکامه، مصر: دارالایمان، 2005م.

۳۳. شرف الدین، جعفر، الموسوعه القرآنیه، ج3، بیروت: دار التقریب بین المذاهب الاسلامیه، 1420ق.

۳۴. شیرازى، سیدمحمد‌، الفقه السلم و السلام، بیروت: دار العلوم‌، 1426ق‌.

۳۵. صاحب‎بن‎عباد، ابوالقاسم اسماعیل‎بن‎عباد، المحیط فی اللغه‌، ‌بیروت: عالم الکتاب، ۱۴۱۴‍ق.

۳۶. صدر، سیدمحمد، ماوراء الفقه، ج2و3، بیروت: دار الأضواء للطباعه و النشر و التوزیع، 1420ق.

۳۷. طباطبایى، سیدمحمدحسین ، المیزان فى تفسیر القرآن ، ج5، 9و20، قم : دفتر انتشارات اسلامى، چ5، 1417ق .

۳۸. طبرسى، فضل‎بن‎حسن، مجمع البیان فى تفسیر القرآن ، ج1، 3و5، تهران:  انتشارات ناصرخسرو، چ3، ۱۳۷۲.

۳۹. طوسى، محمدبن‎حسن، التبیان فى تفسیر القرآن، ج5و9، بیروت: دار احیاء التراث العربى، بی‎تا.

۴۰. طیب، سیدعبدالحسین، اطیب البیان فی تفسیر القرآن، ج12، تهران: انتشارات اسلام، ۱۳۷۸.

۴۱. عاملی، محمّدبن‎مکی(شهیداول)، ذکری الشیعه، ج1، قم: مؤسسه آل البیت:، 1419ق.

۴۲. عثیمین، محمدبن‎صالح، مجموع فتاوى، ج9، بی‎جا: دار الوطن، دار الثریا، 1413ق.

۴۳. —————، الشرح الممتع، ج6، بی‎جا: دار ابن الجوزی، 1428ق.

۴۴. —————، فتاوى أرکان الإسلام، ریاض: دار الثریا للنشر والتوزیع، 1424ق.

۴۵. عمید‌ زنجانى، عباس على، فقه سیاسى، ج1، تهران: انتشارات امیر کبیر‌، چ4، 1421ق‌.

۴۶. فخر رازى، محمدبن‎عمر، مفاتیح الغیب ، ج15و26 ، بیروت: دار احیاء التراث العربی، چ3، 1420ق.

۴۷. فراهیدی، خلیل‎بن‎احمد، العین، ج4و8، قم: منشورات الهجره، چ2، 1410ق.

۴۸. فضل‎الله، سیدمحمدحسین ، تفسیر من وحى القرآن ، ج10 ، بیروت: دار الملاک، چ2، 1419ق .

۴۹. قمی، محمدحسن‌، جامع الشتات فی أجوبه السؤالات، ج1، تهران: مؤسسه کیهان، 1413ق.

۵۰. کاسانی، ابوبکربن‎مسعود، بدائع الصنائع، ج7، بی‎جا: دار الکتب العلمیه، چ2، 1406ق.

۵۱. کاشف الغطاء، جعفربن‎خضر، کشف الغطاء، اصفهان: انتشارات مهدوى، بی‌تا.

۵۲. کاظمى، جوادبن‎سعید، مسالک الافهام إلى آیات الأحکام، ج2، تهران: کتاب‎فروشى مرتضوى، چ2، 1365ش.

۵۳. کلینی، محمدبن‎یعقوب، الکافی، ج2، تهران: دار الکتب الاسلامیه، چ4، 1407ق.

۵۴. لجنه الفتوى بالشبکه الإسلامیه، فتاوى الشبکه الإسلامیه، ج2و5، بی‎جا: مکتبه‌ شامله، بی‎تا.

  ۵۵.  مبارکفوری، عبیدالله‎بن‎محمد عبدالسلام، مرعاه المفاتیح شرح مشکاه المصابیح، ج7، بنارس الهند: اداره البحوث العلمیه والدعوه والافتاء، الجامعه السلفیه، چ2، 1404ق.

۵۶. مجلسی، محمدبن‎باقر، مرآه العقول، ج10، تهران: دار الکتب الإسلامیه، چ2، 1404ق.

۵۷. مرکز تحقیقات حج، صحیفه حج، ج1و2، تهران: نشر مشعر، چ2، ۱۳۸۷.

۵۸. مطهرى، مرتضی، مجموعه آثار، ج3و15، تهران: انتشارات صدرا، 1426ق.

۵۹. مغنیه، محمدجواد، تفسیر الکاشف ، ج4 ، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1424ق.

۶۰. مکارم شیرازى، ناصر، تفسیر نمونه، ج8و23، تهران: دار الکتب الإسلامیه، ۱۳۷۴.

۶۱. منتظرى، حسینعلى، دراسات فى ولایه الفقیه و فقه‌الدوله الاسلامیه، ج2، قم: نشر تفکر، 1409ق.

۶۲. نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، ج21و28، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چ7، 1392ق.

۶۳. نووی، محیی الدین یحیى‎بن‎شرف، المجموع، ج15و19، بی‎جا: دار الفکر، بی‎تا.

۶۴. وحید بهبهانى، محمدباقر، مصابیح الظلام ، ج1 ، قم: مؤسسه العلامه المجدد الوحید البهبهانی، 1424ق .

۶۵.  وزاره الأوقاف والشؤون الإسلامیه، الموسوعه الفقهیه الکویتیه، ج20، الکویت: طبع الوزاره، 1427ق.

۶۶. یزدى، سیدمحمدکاظم، تکمله العروه الوثقى، ج1، قم: کتاب‎فروشى داورى‌، 1414ق.

نویسندگان:

حمید کمالی اردکانی:  سطح4 حوزه علمیه، دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق دانشگاه قم، عضو گروه فقه و حقوق پژوهشکده حج و زیارت

 سیدعلی اصغر موسوی رکنی:  استادیار دانشگاه قم.

محمدعلی راغبی: استادیار دانشگاه قم.

 محسن ملک افضلی اردکانی: دانشیار جامعه المصطفی العالمیه.

فصلنامه حکومت اسلامی شماره ۸۱

ادامه دارد…

برچسب ها :

این مطلب بدون برچسب می باشد.

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.