۱۱- وجه تمایز کتاب با آثار مشابه و جایگاه آن در آثار حدیثی

از جمله مواردی که به نوعی مکمل ملاک اعتبار علمی  یک کتاب محسوب می شود، بررسی وجه تمایز کتاب با آثار مشابه خود و نیز جایگاه کتاب در تفکر و آثار علمای پسین است. بدین سان که هر چه کتاب از لحاظ علمی  متقن تر، باشد میزان اشغال چنین جایگاهی برای کتاب نزد علماء نیز وسیع تر خواهد بود.

۱۱-۱- وجه تمایز

این مجموعه نسبت به مجموعه  های حدیثی مشابه (مستقل و غیر مستقل) از چندین امتیاز برخوردار است:

الف) توانایی مؤلف در گردآوری انواع مختلفی از احادیث معجزات و توفیق وی در برقراری ارتباط بین موضوع معجزه و مسائل مربوط به آن مانند دلائل، براهین و مسائل کلامی.

ب) افزودن «خمس ملحقات» (پنج باب شانزده- بیست) به کتاب که شامل موارد زیر می باشد:

۱) کتاب نوادر المعجزات: که مؤلف از کتب «بصائرالدرجات» اشعری و صفار، احادیثی انتخاب کرده و به کتاب افزوده است.

۲) کتابی در مقایسه معجزات معصومان: با دیگر انبیاء.

۳) کتاب اعجاز ام المعجزات؛ قرآن مجید که در این باب، وجوه اعجاز قرآن و رد شبهات حول این موضوع با کلامی  موجز و به دور از پیچیدگی و ابهام ذکرمی شود.

۴) اختصاص بابی در فرق بین حیل و معجزه که با ذکر حقیقت، معجزه از غیر خود چون شعبده و مانند آن تمیز داده می شود.

۵) و در نهایت بابی در علامات و مراتب معصومان:، که به صورت مختصر بدان پرداخته می شود.[۱۶]

۱۱-۲- جایگاه کتاب در آثار علماء

 کتاب «الخرائج و الجرائح» چشمه ای از چشمه  های تراث اهل بیت عصمت و طهارت: است که منبع و مصدر بسیاری از روایات کتب علمای پس از خود قرار گرفته است. بنابر سخن محقق در مقدمه کتاب[۱۷] علمای ذیل به احادیث این کتاب اعتماد کرده اند:

إربلی در «کشف الغمّه»، شیخ زین الدین نباطی در «الصراط المستقیم»، شیخ حر عاملی در «وسائل الشیعه» و «اثبات الهداه»، مجلسی در «بحار الأنوار»، شیخ عبدالله بحرانی در «عوالم العلوم»، سیّد   هاشم بحرانی در «تفسیر البرهان»، «غایه المرام» و «مدینه المعاجز». و از علمای اهل تستن افرادی چون ابن صبّاغ مالکی در «الفصول المهمّه»، قندوزی در «ینابیع المودّه» و.. .

۱۲- مکتب فقهی- کلامی  مؤلف

شناخت مکتب فقهی – کلامی علمای اعصار مختلف در شناخت رویکرد آنها نقش دارد. به عبارت دیگر، علماء و دانشمندان در ادوار تاریخ، وابسته به مکاتب گونه گون در زمان خود بوده اند. به عنوان مثال شیخ صدوق وابسته به مکتب فقهی- حدیثی شهر قم بود (رک: طوسی، ص ۲۳۷) و حتی در وصف حال پدر وی- علی بن حسین بن موسی- آمده که از بزرگان شیعه و سرآمد محدثان حوزه قم در عصر خود بوده است. (نجاشی، ص ۲۶۱) نیز در زمان شیخ الطائفه- محمد بن حسن طوسی- به دلیل منازعات میان شیعه و اهل سنت در بغداد (ابن جوزی، ج ۱، صص۱۷۳ و ۱۷۹)[۱۸] مهمترین رشته مورد توجه همگان، رشته کلام و عقاید بود. بدین روی، شیخ وارد مکتب کلامی  بغداد شده و نقش مثبت و وحدت بخش در رفع تناقضات علمی  و اجتماعی ایفا کرد. (رک: معارف، تاریخ حدیث، ص ۳۵۲-۳۶۳)

با توجه به موضوع جامع روایی مورد بحث، جایگاهی برای سخن گفتن از فقه و مشرب فقهی مؤلف وجود ندارد. اما در مورد مشرب کلامی  وی باید گفت:[۱۹] او در دانش کلام شاگرد قطب الدین ابو جعفر محمد بن علی بن الحسن المقریء النیشابوری بوده و طبعاً قطب راوندی از او بهره قوی برده است. همچنین وی پیروی شریف مرتضی نیز بوده و در دانش کلام مبانی بهشمیان را قبول داشته است؛ با این وصف در پاره ای از مسائل موضعی محتاطانه در این زمینه اتخاذ می کرده و به هر حال با آرای مکتب ابو الحسین بصری آشنایی داشته است. قطب الدین راوندی هم دقیقاً بر همین موضع بوده؛ او ضمن آنکه دقیقاً با مبانی مکتب بهشمی آشنایی داشته اما مبانی مکتب ابو الحسین را هم می شناخته و حتی تلاش می کرده در تعدادی از مهمترین مواضع اختلاف، موضعی فراتر از استادش در این زمینه اتخاذ کند و حد وسط را تا آنجا که امکان داشته اتخاذ کند. به هر طریق وی عملاً برخی باروهای کلامی مکتب ابوالحسین را پذیرفته بوده است. در مقام نتیجه باید گفت، علامه با مبانی هر دو مکتب آشنایی داشته و آن ها را پذیرفته و با توجه به اسناد موجود (به عنوان نمونه: نک: راوندی، منهاج البراعه، ج ۱، ص ۳۲-۴۹) سعی داشته حد وسطی بین مواضع این دو مکتب اختیار کند.

در رابطه با آثار کلامی علامه، باید گفت وی دست کم صاحب سه کتاب کلامی با نام های: جواهر الکلام فی شرح مقدمه الکلام، شرح الأبیات‏ المشکله فی التنزیه، تهافت‏ الفلاسفه بوده است. (رک: اردبیلی، همانجا) علامه در پایان کتاب الخرائج و الجرائح خود چند رساله کوچک آورده که در برخی از آنها مباحث کلامی  دیده می شود. مطرح کردن استدلال مخالفان و ردّ شبهات آن  ها، خود بر این مطلب صحّه می گذارد، امری که از عناوین باب  ها نیز کاملاً مشهود است. به عنوان نمونه وی در باب ۱۸ (در بحث از قرآن و اعجاز آن) زیر بخش  های کتاب را با عناوینی چون «الصرفه و الاعتراض علیها و الجواب عنه»، «باب فی مطاعن المخالفین» آغاز می کند. نیز در باب ۱۹ (در فرق بین معجزه و حیل) عناوینی همچون «باب فی مطاعن المعجزات و جواباتها و ابطالها»، «باب فی مقالات المنکرین للنبوات أو الإمامات من قبل الله و جواباتها و ابطالها» به چشم می خورد.

وی رساله دیگری در رابطه با اختلافات میان شیخ مفید و شیخ مرتضی نیز دارد که در آن مباحث کلامی مطرح کرده است. البته لازم به ذکر است که برشمردن این آثار تنافی با وجود مباحث کلامی در دیگر آثار او ندارد.

۱۳- شکل گیری نهایی کتاب

شکل گیری و تدوین کامل کتاب در حیات مؤلف یا بعد از وفات وی، نیز می تواند به عنوان اصلی در شناخت و بررسی یک جامع روایی مورد بحث قرار گیرد، چه بر نوعی مدیریت مؤلف بر تنظیم نهایی کتاب دلالت می کند. در تاریخ، کتابهای بسیاری وجود داشته اند که مؤلفان آن  ها به دلایل مختلفی چون بیماری، مرگ و… نتوانسته اند کتاب را تمام کنند و قبل از شکل گیری نهایی کتاب، درگذشته اند.[۲۰]

در مورد کتاب «الخرائج و الجرائح» باید گفت: مؤلف آن توانسته خود نسبت به تدوین و شکل گیری نهایی کتاب مدیریت زمانی داشته باشد و آن را تمام کند. وی در مقدمه خویش بر کتاب می نویسد:

«… و قد جمعت بعون الله سبحانه من ذلک جمله لا تکاد توجد مجموعه فی کتاب واحد لیستأنس بها الناظرون و ینتفع بها المؤمنون و سمیته بکتاب الخرائج و الجرائح… و جعلته على عشرین بابا.. .» (ج ۱، ص ۱۹)

۱۴- تحقیقات جانبی در مورد کتاب

یک جامع روایی ممکن است مورد تحقیقات گوناگون جانبی چون شرح، ترجمه، تفسیر، تعلیق و .. قرار بگیرد. به هر  اندازه کتاب مورد نظر، جایگاه وسیع تری در نظام اندیشگی داشته باشد، بیشتر مورد توجه قرار می گیرد. یک کتاب ممکن است با توجه به ملاک  های مختلفی چون اهمیت موضوع، نیاز عصر، قدمت، استقبال مخاطب، و دیگر انگیزه  ها مورد شرح و تفسیر قرار گیرد.

بر این تألیف علامه قطب راوندی تاکنون شرح و تفسیری مرقوم نشده است. دلیل این امر را می توان در موضوع کتاب، هدف و نیز سبک نویسنده آن دانست. چرا که بداهت و قابل درک بودن موضوع و احادیث کتاب، سُلاست و بلاغت الفاظِ این جامع را از هر گونه شرح و توضیحی بی نیاز داشته است. بعلاوه مؤلف با توجّه تمامی  جوانب مربوطه، مقابل منکرین و مخالفین ایستاده و شبهات آن  ها را رد کرده و از حریم شیعه دفاع می کند و جای هیچ حرفی باقی نمی گذارد.

اما در مورد تصحیح نسخه  های این اثر، همان طور که قبلاً ذکر شد، برخی باب  های کتاب را علامه مجلسی در ضمن بحار الانوار آورده که آقای محمد باقر بهبودی تحقیق کرده است. کل کتاب را مؤسسه امام مهدی (عج) در قم تصحیح کرده است. این مجموعه، را محمد شریف الخادم به فارسی ترجمه کرده و «کفایه المؤمنین فی معجزات الائمه المعصومین» نامیده است. (نک: آقابزرگ، همانجا و نیز نک: ج ۱۸، ص۱۰۰) اخیراً نیز با نام «جلوه  های اعجاز معصومین:» توسط غلامحسین محرمی  ترجمه و در موسسه نشر اسلامی  قم به چاپ رسیده است. (مدنی بجستانی، ج ۱، ص ۵۹۶)[۲۱]

۱۵- وضع کنونی کتاب از حیث طبع و تصحیح

با معرفی برخی چاپ  های کتاب «الخرائج و الجرائح» بحث را درباره این جامع روایی خاتمه می دهیم:[۲۲]

۱- چاپ سنگی، بمبئی، ۱۳۰۵ق، که حاوی منتخب کتاب «الخرائج» است.

۲- چاپ سنگی، ۱۳۰۱ق، که همراه با «اربعین» علامه مجلسی و «کفایه الأثر» خراز قمی  چاپ شده است و در این چاپ تنها منتخب کتاب «الخرائج» به چاپ رسیده است.

۳- نسخه چاپی موسسه الإمام المهدی(ع)، قم، ۱۴۰۹ق، در سه جلد و ۱۳۱۶ صفحه تحت نظر سیدمحمد باقر موحد ابطحی، همراه با تصحیح و تخریج مفصل احادیث.[۲۳]

در پایان یادآور می شود از این کتاب گاه با اسامی  دیگری نظیر کتاب «المعجزات» یا کتاب «الخرائج» یاد می شود. (مدنی بجستانی، ج ۱، ص ۵۹۶)

نتیجه گیری

این کتاب که توسط عالمی  ربّانی و متبحر در علوم زمانه در موضوع اثبات حقانیت نبوت و امامت معصومان: از منظر سنت به رشته تحریر درآمده، در زمره کتب متأخر شیعه است. با توجه به اصول حاکم بر جوامع حدیثی، در شمار جوامع روایی نسبی محسوب می شود و به دلیل اشتمال بودن بر انواع روایات و احادیث مربوط به اعجاز و نیز پاسخ گویی به شبهات وارده در این زمینه و با برخورداری از دقت، امانت و سلاست الفاظ، توانسته جایگاه علمی  قابل قبولی میان کتب روایی مختلف پیدا کند و مرجع و ملجأ علمی  و پژوهشی بسیاری از علماء و دانشمندان در دوره های مختلف قرار گیرد.

 پی نوشت:

[۱۶]. برگرفته از مقدمه محقق، نک: ج ۱، ص  8-11.

[۱۷]. نک: ج ۱، ص ۱۱.

[۱۸]. در این مورد نیز نک: دوانی، ج ۱، ص ۱۹۸-۲۱۰.

۱. این قسمت با تصرف، مأخوذ از پایگاه اینترنتی بررسی های تاریخی، مقالات و نوشته های حسن انصاری در حوزه تاریخ و فرهنگ ایران و اسلام، به آدرس "http://ansari.kateban.com/post/2041" مکتوب به تاریخ ۲/۱۱/۱۳۹۲، است.

[۲۰]. مانند احمد بن حنبل که قبل از ترتیب و تهذیب نهایی مسند خویش، درگذشت و این کار به عهده فرزندش؛ عبدالله و شاگردش؛ ابوبکر قطیعی افتاد. (نک: معارف، همان، ص ۱۳۱)

[۲۱]. در این کتاب، کل روایات، ترجمه نشده است.

[۲۲]. برای اطلاع بیشتر از جزئیات کتاب از حیث چاپ، نک: طباطبایی، ص ۱۷.

[۲۳]. همین نسخه مرجع معرفی در این مقاله است.

مراجع

منابع

۱. ابن جوزی، محمد علی. المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم. هند: حیدرآباد، دائره المعارف، ۱۳۵۹ق.

۲. ابن شهر آشوب، محمد علی. معالم العلماء. بی جا، بی تا.

۳. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب. تحقیق: جمال الدین میردامادی، بیروت: دارالفکر للطابه و النشر و التوزیع، چاپ سوم،۱۴۱۴ق.

۴. اردبیلی، محمد بن علی. جامع الرواه. بی جا: مکتبه المحمدی، بی تا.

۵. انصاری قمی، حسن، نکته ها و یادداشت ها: کتابی از مکتب متکلمان معتزلی ری، کتاب ماه دین، سال ۱۳۸۵ش، خرداد، تیر و مرداد، ص ۷۵-۶۸.

۶. امین، سید محسن. اعیان الشیعه. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات، ۱۴۰۶ق.

۷. تهرانی، شیخ آقا بزرگ. الذریعه الی تصانیف الشیعه. بیروت: دارالاضواء، بی تا.

۸. افندی، عبدالله بن عیسی، تعلیقه امل الآمل. تحقیق: سید احمد حسینی. قم: کتابخانه آیت الله مرعشی، ۱۴۱۰ق.

۹. همو. ریاض العلماء و حیاض الفضلاء. تحقیق: احمد حسینی اشکوری، قم: مطبعه الخیام، بی تا.

۱۰. انصاری قمی، حسن. نکته  ها و یادداشت  ها: کتابی از متکب متکلمان معتزلی ری، کتاب ماه دین، شماره: ۱۰۴ و ۱۰۶، ۱۳۸۵ش، ۶۸-۷۵.

۱۱. خویی، سید ابوالقاسم. معجم رجال الحدیث. بی جا: ۱۴۱۳ق.

۱۲. دوانی، علی. مفاخر اسلام. بی جا: مرکز فرهنگی قبله، ۱۳۷۲ش.

۱۳. شهرستانی، محمد بن عبدالکریم. الملل و النحل. تحقیق: علی فاعور، بیروت: دارالمعرفه، بی تا.

۱۴. شهید ثانی، زیدالدین. الدرایه. طهران: المجمع العلمی الاسلامی(الاتحاد)، ۱۴۰۴ق.

۱۵. صدر، سید الحسن. نهایه الدرایه. تحقیق: ماجدالغرباوی، قم: نشر المشعر، بی تا.

۱۶. طباطبایی، سید عبدالعزیز. نهج البلاغه عبر القرون(۷)- شروحه حسب تسلسل الزمنی، مجله تراثنا، سال دهم، شماره: ۱ و ۲، ۱۴۱۵ق، ۱-۶۷.

۱۷. طوسی، محمد بن حسن. الفهرست. تحقیق: شیخ جواد قیومی، بی جا: موسسه نشر الفقاهه، چاپ اول، ۱۴۱۷ق. 

۱۸. قطب الدین راوندی، سعید بن هبه الله. الخرائج و الجرائح. تحقیق: مؤسسه الإمام المهدی(ع)، قم: موسسه امام مهدی(عج)، ۱۴۰۹ق.

۱۹. همو. منهاج البراعه فی شرح نهج البلاغه. تحقیق: عبدالطیف حسینی کوهکمری، قم: کتابخانه آیه الله العظمی  مرعشی نجفی، بی تا.

۲۰. لمبتون، ان. سیری در تاریخ ایران بعد از اسلام. ترجمه: یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.

۲۱. مجلسی، محمد باقر. بحارالأنور الجامعه لدرر أخبار الأئمه الأطهار. بیروت: موسسه الوفاء، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.

۲۲. مدنی بجستانی، محمود. فرهنگ کتب حدیثی شیعه. تهران: چاپ و نشر بین الملل، ۱۳۸۵ش.

۲۳. مدیر شانه چی، کاظم. تاریخ حدیث. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب اسلامی (سمت)، ۱۳۷۷ش.

۲۴. همو، علم الحدیث. قم: دفتر انتشارات اسلامی  وابسته به حوزه علمیه قم، چاپ بیست و یکم، ۱۳۸۷ش.

۲۵. معارف، مجید. تاریخ حدیث. تهران: کویر، چاپ دهم، ۱۳۸۸ش.

۲۶. همو، مباحثی در تاریخ حدیث. تهران: نبأ، ۱۳۸۷ش.

۲۷. مؤسسه امام صادق(ع). تحت نظر: سبحانی تبریزی، جعفر. موسوعه طبقات الفقهاء. قم: موسسه امام صادق(ع)، ۱۴۱۸ق.

۲۸. منتجب الدین، علی بن عبدالله. الفهرست. تحقیق: سید جلال الدین محدث أرموی، قم: مکتبه آیه الله العظمى المرعشی النجفی، ۱۳۶۶ش.

۲۹. نجاشی، احمد بن علی. فهرست اسماء مصنفی الشیعه. (رجال نجاشی)، قم: موسسه النشر الاسلامی  التابعی لجماعه المدرسین بقم المشرفه، ۱۴۱۶ق.

۳۰. پایگاه اینترنتی "بررسی های تاریخی، مقالات و نوشته های حسن انصاری در حوزه تاریخ و فرهنگ ایران و اسلام" به آدرس"http://ansari.kateban.com/post/2041".

نویسنده:

محمدرضا رسولی راوندی

فصلنامه سفینه شماره ۵۶

انتهای متن/