چکیده

حکمرانی اسلامی در عصر حاضر و در مقام پاسخگویی به اندیشه‎های رقیب و جهت احتراز از سعی و خطا و آزمون‎های محتمل‎البطلان، چاره‎ای جز نظام‎سازی مبتنی بر معارف وحیانی ندارد. اگر این مهم انجام نگیرد، کارآمدی نظام اسلامیِ متکی بر فقه شیعی و تئوری ولایت  فقیه به خطر خواهد افتاد. در معارف وحیانی نیز محوریت با قرآن است، لذا نظام‎سازی قرآنی، ضرورتی است که در این زمان بیش از هر زمان دیگر احساس می‎شود.

 این تحقیق به دنبال نیل به فهم صحیح از نظام‎سازی قرآنی، متکی بر رویکردهایی است که تا به امروز از ناحیه خبرگان این حوزه اتخاذ شده است. مدعای نگارندگان آن است که چنانچه گفتمان صائب از نظام‎سازی در میان نخبگان علمی فراگیر نشود، انتظار از تحقق نظام سازی قرآنی غیر واقعی خواهد بود.

این پژوهش با تکیه  بر مطالعات کتابخانه‎ای، ابتدا متکفل جمع‎آوری داده‎های ناظر به رویکردهای مختلف نظام سازی شد. سپس بر مبنای رویکرد کیفی و برگزاری مصاحبه‎های عمیق نیمه‎ساختاریافته از خبرگان حوزه نظام‎سازی، داده‎های اولیه را تکمیل و فضا را مهیا نموده تا بر اساس نظریه داده‎بنیاد و مبتنی بر رهیافت «استراوس» و «کوربین»، چارچوب مفهومی نظام‎سازی قرآنی استخراج شود.

در مرحله بعد و به منظور اولویت بندی مؤلفه های الگوی مذکور متکی بر رویکرد کمی و با استفاده از تکنیک TOPSIS و نظرات مجدد خبرگان، اولویت بندی و اصلاح شد. در نهایت عرصه‎های مختلف نظام‎سازی به نظام‎پژوهی (نظام‎شناسی ناظر به تکوینیات، نظام‎یابی ناظر به تشریعیات و نظام‎سازی ناظر به اعتباریات) و نظام‎گزاری (ناظر به عرصه اجرا) تفکیک شده است.

واژگان کلیدی

نظام‎سازی، نظام سازی قرآنی، نظام‎پژوهی، نظام‎شناسی تکوینی، نظام‎یابی تشریعی، نظام‎سازی اعتباری

مقدمه

«ریچارد بال»، مفهوم روشنی از جهت گیری رابطه ای نظریه عمومی نظام ها(۱)  ارائه می دهد:

نظریه عمومی نظام ها، کارش را با مفهوم فرآیندی واقعیت آغاز می کند و واقعیت را به عنوان چیزی در نظر می گیرد که اساساً متشکل از روابط میان روابط است. نظریه عمومی نظام ها از جامعه شناسان می خواهد که منطق روابط را توسعه دهند و واقعیت اجتماعی را بر حسب مفاهیم رابطه ای مجسم سازند (ball, 1978, p.66).

مفهوم شناسی نظام سازی همیشه در طول منازعات و مجادلات علمی، محل مناقشه و معرکه آرا بوده است. شاید از مهمترین عللی که مناقشه بر سر این موضوع را موجه می نماید، عدم اشتراک مناقشه‎کنندگان بر سر تعریف نظام و بالطبع، مفهوم شناسی ترکیب نظام سازی است. این مناقشات، زمانی ابعاد وسیع تری به خود می گیرد که عدم اشتراک در مفهوم شناسی این واژه، در دو بستر معرفتی متعارض و در نگاهی خوش‎بینانه، متباین؛ یعنی اندیشه اسلامی و اندیشه غربی طرح گردد. این تباین در مبادی معرفتی یا همان پارادایم، سؤالات، پاسخ ها، اتجاهات، انتظارات و در یک کلام، نوع نگرش به نظام سازی را مشخص می کند.

قرآن کریم مجموعه ای فراگیر از اعتقادات، اخلاق و احکام در حوزه فردی و اجتماعی است که باید بطور یکجا مورد التزام قرار گیرد؛ التزام به بخشی و رهاکردن بخش های دیگر ذلت در دنیا و اشد مجازات اخروی را در پی دارد. آیات قرآن همچون پیکره واحد هستند و حذف برخی از آیات، حیات و کارایی لازم را از آن می گیرد. آیات الهی ارتباط سیستمی بسیار شدیدی با یکدیگر دارند که در نظر و عمل باید بدان توجه نمود و قرآن به هیچوجه گسستگی اجزا را نمی پذیرد (نقی‎پورفر، ۱۳۸۳، ص۲۹-۲۷).

غرض اصلی قرآن هدایت است. این غرض به مثابه هسته مباحث است و ما نباید به غیر از این هدف به این کتاب رجوع کنیم که غرضی جز این باعث سرخوردگی خواهد شد. خواننده منتظر آن نباشد که در این کتاب به اسرار انسان ها آگاه شود؛ چون قرآن تنها آن مقدار را که مربوط به هدایت بشر و ضلالت او و سعادت و شقاوتش می شود، بیان داشته است (طباطبایی، ۱۳۷۴، ج۱، ص۱۷۶). پس یافتن نظام هدایتی در این کتاب عظیم، مبتنی بر نظام های اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، امری دست یافتنی و مقبول است.

در پژوهش حاضر ابتدا مفهوم شناسی نظام و نظام سازی از نظر لغوی و اصطلاحی بیان می شود و در بیان معنای اصطلاحی نظام سازی، نظر اندیشمندان اسلامی و اندیشمندان غربی مورد بررسی قرار می‎گیرد. در ادامه روش پژوهش که روش آمیخته و ترکیب دو روش کیفی و کمی هست، توضیح داده می شود؛ بدین صورت که ابتدا بر اساس تئوری داده بنیاد که روشی کیفی در جمع آوری و تحلیل داده است، با تکیه  بر ابزار مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته، مدلی از فرآیند نظام سازی استخراج شده و سپس این الگو مبتنی بر تکنیک «تاپسیس»(2)  که یکی از روش های تصمیم گیری چندشاخصه(۳)  است به رأی و نظردهی خبرگان گذاشته شده و مؤلف های آن اولویت بندی و رتبه بندی شد.

در پایان نیز بازخوانی مفهوم نظام سازی در قالب تفکیک نظام سازی به نظام پژوهی و نظام گذاری صورت پذیرفت. نظام پژوهی ناظر به نظام شناسی (تکوینیات)، نظام یابی (تشریعیات) و نظام سازی (اعتباریات) است و نظام گزاری ناظر به اجرایی و عملیاتی‎کردن نظام های ایجادشده است. در بخش پیشنهاد ها نیز پیشنهاد های منبع‎شناسانه، مبانی‎شناسانه، روش‎شناسانه در حوزه نظام سازی ارائه می شود.

بررسی ادبیات موضوع

در این قسمت بطور مختصر و موجز معنا و مفهوم نظام و نظام سازی توضیح داده می شود و در پایان نیز اشاره ای کوتاه به اهمیت نظام سازی قرآن‎بنیاد می شود. البته در این بخش مفهوم نظام سازی بیشتر ناظر به نظام سازی اجتماعی است و این پژوهش توجهی به نظام سازی در عرصه های علمی و فکری و … ندارد. لذا بحث های ادبیات موضوع، ناظر به مفهوم نظام و نظام سازی اجتماعی است.

معنا و مفهوم نظام

برای فهم معنای نظام می بایست هم معنای لغوی و هم معنای اصطلاحی آن را دانست. ابتدا معنای لغوی نظام در کتب لغت بیان می شود و در ادامه معنای اصطلاحی نظام سازی از نگاه اندیشمندان اسلامی و غربی مطرح می شود.

الف) معنای لغوی نظام

آنچه که از بررسی اکثر کتب لغت معتبر؛ مانند «کتاب العین»، «تهذیب اللغه»، «المحیط فی اللغه»، «لسان العرب»، «مجمع البحرین»، «معجم مقاییس اللغه»، «قاموس المحیط» و «الصحاح» می توان در مورد معنای صحیح لغت نظام که از ریشه  نظم گرفته شده است، به دست آورد، انضمام و همراه‎کردن چند چیز به یکدیگر است و مثال مشترکی که بیشتر این کتب آورده اند به این صورت است که وقتی دانه های تسبیح و یا مروارید و یا هر چیزی با ماهیت این گونه به رشته درمی آیند و با یکدیگر همراه می شوند، به این کار «انتظام» می گویند و به خروجی ای که از این عمل بدست می آید «نظام» می گویند (فراهیدی، ۱۴۱۵ق، ج۸، ص۱۶۶؛ ازهری، ۱۴۱۲ق، ج۱۴، ص۲۸۱؛ ابن منظور، ۱۴۰۷ق، ج۱۲، ص۵۷۹؛ طریحی، ۱۳۷۵، ص۱۷۶؛ زبیدی، ۱۳۰۷ق، ج‏17، ص۶۹۰؛ جوهری، ۱۴۲۶ق، ج۵، ص۲۰۴۱).

ب) معنای اصطلاحی نظام

در این قسمت مروری بر معنای اصطلاحی نظام و سیستم از نگاه اندیشمندان اسلامی و غربی انجام می شود تا درک و فهم صحیح تری نسبت به نظام و نظام سازی شکل بگیرد.

معنای اصطلاحی سیستم (نظام) در ادبیات غربی

تعاریف زیادی برای سیستم(۴)  ارائه شده است.(۵) به عنوان مثال، «ایکاف» در تعریف سیستم می گوید:

سیستم مجموعه ای از دو یا چند عنصر(۶)  است که سه شرط زیر را داشته باشد:

۱. هر عنصر سیستم بر رفتار و یا ویژگی های کل(۷)  سیستم، مؤثر است.

۲. بین عناصر سیستم از نظر رفتاری و نوع تأثیر بر کل سیستم، وابستگی متقابل وجود دارد.

۳. هر زیرمجموعه ای از عناصر تشکیل شود، بر رفتار کل سیستم مؤثر است و این تأثیر بستگی به حداقل یک زیرمجموعه دیگر از سیستم دارد (Ackoff, 2000, p.146).

در جمع بندی تعاریف سیستم از نگاه اندیشمندان غربی می توان به تعریف ذیل که توسط «رضائیان» ارائه شده است، اشاره کرد: «سیستم، مجموعه ای از اجزا و روابط میان آنهاست که توسط ویژگی هایی معین، به هم وابسته یا مرتبط می شوند و این اجزا با محیطشان یک کل را تشکیل می دهند» (رضائیان، ۱۳۸۴، ص۶۵).

معنای اصطلاحی نظام در نگاه اندیشمندان اسلامی

در دهه های اخیر، اندیشمندان مختلف اسلامی که در حوزه نظام سازی صاحبنظر هستند نیز تعاریفی از مفهوم نظام بیان کرده اند.(۸)  مقام معظم رهبری در مورد امر نظام‎سازی در جمهوری اسلامی بیان می کنند:

نکته  دومی که در این زمینه عرض می کنیم، این است که نظام سازی ـ که گفتیم امام بزرگوار ما بر اساس مبانی فقهی، نظام سازی کرد ـ یک امر دفعی و یکباره نیست، معنایش این نیست که ما یک نظامی را بر اساس فقه کشف کردیم و استدلال کردیم و این را گذاشتیم وسط و این تمام شد، نه، اینجوری نیست. نظام سازی یک امر جاری است، روزبه روز بایستی تکمیل شود، تتمیم شود. ممکن است یک جایی اشتباه کرده باشیم، اما مهم این است که ما بر اساس این اشتباه، خودمان را تصحیح کنیم، خودمان را اصلاح کنیم، این جزو متمم نظام سازی است، نه اینکه گذشته را خراب کنیم. اینکه ما می‎گوییم نظام سازی جریان دارد، معنایش این نیست که هرچه را ساختیم و بنا کردیم، خراب کنیم، قانون اساسی مان را خراب کنیم، نظام حکومتی و دولتی مان را ضایع کنیم، نه، آنچه را که ساختیم، حفظ کنیم، نواقصش را برطرف کنیم، آن را تکمیل کنیم. این کار، یک کار لازمی است (خامنه‎ای، ۱۳۹۰).

همچنین «شهید صدر» بیان می دارد که اسلام در ورای احکام، دارای یک نظام بنیادی است که «مکتب» اجتماعی اسلام است (صدر، ۱۳۷۵، ص۲۱۰). از نگاه شهید صدر، اسلام علاوه بر احکام اجتماعی، دارای مذهب و مکتب اجتماعی است که گاهی از آن به نظام اجتماعی تعبیر می شود (صدر، ۱۳۷۸، ج۲، ص۱۱۰).

ایشان بیان می کنند که مکتب [نظام] اجتماعی منظومه ای است که زیربنای احکام اجتماعی است. غیر از این احکام، لایه  های دیگری از نظریات و قواعد عمومیِ قابل استناد به شریعت وجود دارد که دارای نظم و نسق و انتظام خاصی بوده و قطعات یک پازل و جورچین بشمار می روند؛ بطوری که یک «کل» و یک بسته پیشنهادی را در عرصه سیاست، فرهنگ یا… را شکل می دهند و با سایر نظامات اجتماعی اسلام هم ارتباط برقرار می کنند (همان، ص۲۵۴).

بین اصطلاح «نظام»، با آن چیزی که پیش  از این، با عنوان «سیستم» از آن یاد شده است، تفاوت وجود دارد و اصولاً این دو از یک سنخ نیستند. البته محقق در این پژوهش نظام را همان سیستم تلقی می کند که عبارت است از مجموعه ای از اجزا و عناصر که در راستای تحقق هدف یا اهداف خود، بطور هماهنگ با یکدیگر تعامل می‎کنند.

 لذا در بحث نظام، چند مؤلفه اساسی قائل است که عبارتند از هدف نظام، اجزای نظام، ماهیت الگوی تعامل (کنش) عناصر (کنشگران فعال) نظام، کیفیت استخدام وسایل تحقق اهداف نظام توسط عناصر نظام، ارزش ها و هنجارهای اجزای نظام، شرایط و مقتضیات محیطی نظام، کارکرد اساسی نظام.

در جمع‎بندی می‎توان نظام‎سازی را ایجاد منسجم‏ترین و معقول‏ترین ساختار بین روابط میان اجزای یک مجموعه که باعث ایجاد کوتاه‏ترین و سریع‏ترین مسیر به سوی هدف می‎شود دانست. همچنین می توان نظام‎سازی را بدست‎آوردن عناصر پویای دین در ساحت های مختلف و عرصه های گوناگون زندگی فردی و اجتماعی انسان دانست که موجب پاسخ‎گویی و هماهنگی اسلام با تغییرات زمانه می شود.

روش پژوهش

محققین در پژوهش حاضر از روش تحقیق آمیخته(۹)  بهره خواهند برد. روش تحقیق آمیخته متکی بر چالش اصلی دو رویکرد کمی گرا و کیفی گرا است (Creswell& Plano, 2007, p.12; Tashakkori& Teddlie, 2003, p.1026).

در بخش کیفی با بررسی ادبیات موضوع و منابع علمی مرتبط با بحث نظام‎سازی و همچنین مشورت با اساتید و خبرگان حوزه نظام‎سازی و استماع نظراتشان، سؤالات مصاحبه استخراج شدند. بعد از آن با شناسایی و نمونه‎گیری از خبرگان، مصاحبه‎های عمیق نیمه‎ساختاریافته انجام گرفت و با روش تحلیل داده‎بنیاد، کدگذاری‎های مرتبط انجام شد. در مرحله کمی نیز با بهره‎گیری از تکنیک تاپسیس، نظرات و مؤلفه‎های بدست‎آمده در مرحله کیفی، اولویت‎بندی شدند.

در تحقیق حاضر مبتنی بر پارادایم پژوهش آمیخته، طرح متوالی ـ اکتشافی، ابتدا بر اساس رهیافت کیفی، نظریه داده بنیاد اتخاذ شده و سپس جهت رتبه بندی و اولویت بندی مؤلفه های الگوی مستخرج از مطالعات و تحلیل های کیفی، رهیافت کمی و روش تاپسیس مورد استفاده قرار خواهد گرفت.

در رهیافت کیفی، جمع آوری داده ها با ابزار مصاحبه و از خبرگان حوزه نظام سازی صورت گرفت. تحلیل داده ها نیز مبتنی بر روش داده بنیاد انجام شد. نتیجه استفاده از استراتژی داده بنیاد، مدلی از نظام سازی قرآنی خواهد بود. مؤلفه های الگوی نظام سازی قرآنی مبتنی بر رهیافت کمی بر اساس روش TOPSIS اولویت بندی شد؛ به این صورت که محقق از طریق ابزار پرسشنامه به جمع آوری داده پرداخته و با استفاده از نرم افزار TOPSIS، داده های جمع آوری شده را تحلیل نمود. در ادامه توضیح اختصاری از روش داده‎بنیاد و روش تاپسیس ارائه می شود.

روش کیفی نظریۀ داده‎بنیاد

مطابق تعریفی که «کرسول» از نظریه داده بنیاد ارائه می دهد، نظریه پردازی داده بنیاد، روالی نظام مند و کیفی جهت تولید نظریه ای است که یک فرآیند، کنش یا برهم کنش را درباره یک موضوع خرد واقعی در سطح مفهومی کلی تشریح کند (Creswell, 2005, p.396).

سه رهیافت از نظریه داده بنیاد وجود دارد که ثمره اختلافی است که میان واضعین این استراتژی رخ داد که این رهیافت های سه گانه عبارتند از رهیافت نظام  مند،(۱۰)  رهیافت ظاهرشونده(۱۱)   و رهیافت ساخت گرا.(۱۲)   ما در این پژوهش از رهیافت نظام‎مند استفاده کرده ایم که بن مایه گزینش آن، روش‎مندی در عین ابتنای بر دیدگاه های مشارکت کنندگان و نیز اختتام آن به مجموعه ای از قضایاست (Strauss & Corbin, 1998, p.52).

در رویکرد نظام مند، نظریه داده بنیاد آنچه در کدگذاری محوری رخ می دهد، نموداری از روابط میان مقوله ها را بدست محقق می دهد؛ بدین صورت که پژوهشگر یک مقولۀ کدگذاری باز را به عنوان مقوله یا پدیدۀ اصلی انتخاب می کند و در مرکز فرآیند مورد بررسی قرار می دهد، سپس سایر مقوله ها را به آن مرتبط می کند. ماهیت مقوله های فوق به شرح ذیل است: مقوله‎محوری(۱۳)   (صورت ذهنی حاصل از پدیده ای که اساس فرآیند است). شرایط علی(۱۴)   (مقوله های مربوط به شرایطی است که بر مقوله‎محوری اثرگذار است). شرایط زمینه ای(۱۵)   (مقتضیات یا عوامل زمینه ای که بر تحقق راهبردها اثرگذار است). شرایط مداخله گر(۱۶)   (موانعی که مانع تحقق راهبردها هستند). راهبردها(۱۷)  (کنش ها یا برهم کنش هایی که از پدیده اصلی منتج می شوند). پیامدها(۱۸)   (خروجی های حاصل از استخدام راهبردها) (بازرگان، ۱۳۸۷، ص۱۰۲).

روش کمی؛ روش TOPSIS

  واژه TOPSIS مخفف  Technique for Order Preference by Similarity to Ideal Solution به معنای روشهای ترجیح براساس مشابهت به راه حل ایده آل است. این مدل توسط «هوانگ» و «یون» در سال ۱۹۸۱ میلادی پیشنهاد شد. در این روش«m» گزینه بوسیله «n » شاخص ارزیابی می شود. منطق اصولی این مدل راه  حل ایده  آل (مثبت) و راه  حل ایده  آل منفی را تعریف می کند. راه حل ایده آل (مثبت) راه حلی است که معیار سود را افزایش و معیار هزینه را کاهش می دهد. گزینه بهینه، گزینه ای است که کمترین فاصله از راه حل ایده  آل و در عین حال دورترین فاصله از راه حل ایده  آل منفی دارد. به عبارتی در رتبه بندی گزینه ها به روش TOPSIS گزینه هایی که بیشترین تشابه را با راه  حل ایده آل داشته باشند، رتبه بالاتری کسب می کنند (آذر و رجب زاده، ۱۳۹۰، ص۲۶۱).

مراحل انجام تحقیق جهت دستیابی به یافته ها

ابتدا به صورت موجز و مختصر مراحل طی‎شده در تحقیق برای نیل به اهداف مطرح می شود و در ادامه به صورت تفصیلی یافته های پژوهش ارائه می شوند.

مرحله اول: گردآوری داده ها

مراحل مختلف طرح نظام مند نظریه داده بنیاد برای گردآوری داده ها در این پژوهش به شرح ذیل است:

الف) طراحی سؤالات مصاحبه

متن مصاحبه مشتمل بر مقدمه ای است که مبین موضوع پژوهش و تعاریف اجزای مهم پژوهش می باشد و همچنین برخوردار از سؤالاتی است که مفهوم نظام، نظام سازی و نظام سازی قرآنی، ضرورت نظام سازی، الگوی مطلوب و روش کشف نظام قرآنی، اقسام خرده نظام های قرآنی، نقشه راه نظام سازی قرآنی، ابعاد و مؤلفه های دخیل در ایجاد مدل نظام مطلوب را مورد پرسش قرار داد.

ب) نمونه‏ گیری و انتخاب افراد جهت انجام مصاحبه

بر اساس رویکرد کیفی در جمع آوری داده ها، محققان مبتنی بر ابزار مصاحبه و با اتکا به نمونه‏گیری نظری به سراغ اندیشمندانی رفتند که در حوزه نظام سازی (بطور مطلق و همینطور نظام سازی قرآنی) صاحبنظر و تألیف بوده باشند. در نمونه گیری نظری، از نمونه‏هایی مصاحبه به عمل آمد که از لحاظ هدف‏های پژوهش، دارای اطلاعات غنی بودند. این افراد در مطالعات اولیه ای که محققان این طرح داشتند، بطور اجمالی شناسایی  شده و از ناحیه ایشان، اگر احیاناً افراد دیگری نیز لازم بود که مورد مصاحبه قرار بگیرند، مبتنی بر روش گلوله برفی معرفی شدند.

ویژگی های افرادی که مورد مصاحبه قرار گرفتند، عبارت بود از صاحبنظر در حوزه نظام سازی، صاحب تألیف در حوزه نظام سازی، جامع مطالعات میان رشته ای معارف اسلامی و علوم انسانی، برخوردار از سابقه ارائه نظریه در حوزه نظام سازی در مجامع علمی.

ج) اجرای مصاحبه

مصاحبه شوندگان مبتنی بر ارتباطات حضوری، نامه نگارانه، تلفنی و ایمیلی در جریان محتوای تحقیق و سؤالات مصاحبه قرار گرفتند و حدود سی مصاحبه نیمه‎ساختاریافته عمیق انجام شد.

آنچه در روش داده بنیاد در مقام گردآوری داده ها رخ می دهد، آغاز حرکت متکی بر یک نظریه منقح و موجود نیست، بلکه یک حوزه مطالعاتی است که دامنه و جهت گردآوری داده ها را مشخص می کند. در راستای دستیابی به اشباع و اقناع تئوریک، محققان این طرح از مصاحبه های بیستم به بعد دریافتند که مطلب جدیدی به دانش ایشان از نظام سازی قرآنی اضافه نمی شود.

مرحله دوم: تعیین و تبیین موضوع تحقیق

بخشی از سؤالات مصاحبه ناظر به تبیین ماهیت نظام سازی قرآنی سامان یافت و بالطبع، وقت معتنابهی از جلسات مصاحبه نیز به همین امر اختصاص یافت. بعد از آنکه ماهیت نظام سازی قرآنی بر نگارندگان مکشوف شد، بر این اساس نظام سازی قرآنی ناظر به دو ساحت مورد توجه قرار گرفت: ۱. ساحت فطریات و طبیعیات و ۲. ساحت اعتباریات.

مرحله سوم: کدگذاری باز

یافته های این تحقیق مبتنی بر روش داده بنیاد و رویکرد نظام مند تکون یافته است. ابتدا به تمام گزاره های مهم و اساسی که در مصاحبه ها پدید آمده و توسط نگارندگان انتخاب شده بود برچسبی داده شد که این برچسب گویای محتوای کلی آن گزاره مفهومی بود. این برچسب زنی باید به گونه ای اتفاق افتد که به مجرد رجوع مخاطب و کدها، ابعاد هر گزاره مفهومی برای وی عیان گردد.

مرحله چهارم: کدگذاری محوری

در کدگذاری محوری که به پارادایم مشهور است و از مبادی، وسائط و نتایج سخن می گوید یک مقوله کدگذاری باز به عنوان مقوله‎محوری تعیین و پدیده مرکزی تلقی می شود و دیگر مقوله ها (شرایط علی، شرایط زمینه ای، شرایط مداخله گر، راهبردها و پیامدها) در ارتباط با آن نمایش داده می شوند.

مرحله پنجم: کدگذاری انتخابی

در این مرحله مفاهیم و مؤلفه ها با یک گام دیگر پالایش، استحکام بیشتری یافته و نسبت منطقی تری با یکدیگر خواهند یافت. در این مرحله از کدگذاری، نظریه پرداز داده بنیاد، یک نظریه از روابط فیمابین مقوله های موجود در مدل کدگذاری محوری به نگارش درمی آورد. در یک سطح اصلی، این نظریه، شرحی انتزاعی برای فرآیندی که در پژوهش مطالعه می شود، ارائه می دهد.

بر اساس مراحل پنجگانه فوق ابتدا متون مصاحبه ها به گزاره های قابل  استفاده و در جهت هدف تحقیق تفکیک شد. سپس در قالب فرآیند کدگذاری باز مفاهیم انتزاعی به گزاره های تفکیک‎شده اسناد داده شد و آن مفاهیم نیز در قالب مقوله های کلان تر قرار گرفت. نوبت به کدگذاری محوری که شد، ابتدا مقوله‎محوری تعیین گشت و سپس تلاش شد سایر مقوله ها در قالب الگوی کدگذاری محوری درون عناصر مختلف الگو؛ اعم از راهبردها، شرایط زمینه ای، شرایط مداخله گر، شرایط علی و پیامدها جایگذاری شود.

پی نوشت:

General system theory
 TOPSIS
MADM
 system
برای نمونه می توان به این تعاریف اشاره کرد:

اشبی» بیان می کند که سیستم، مجموعه ای است از متغیرها که بوسیله یک ناظر انتخاب شده اند. این متغیرها ممکن است اجزای یک ماشین پیچیده، یک ارگانیسم یا یک مؤسسه اجتماعی باشند.

طبق تعریف فوق که توسط اشبی در سال۱۹۶۰  ارائه شده، سه موضوع متفاوت وجود دارد:

یک واقعیت (شئ مشاهده شده) = Machine.

یک برداشت (درک) از واقعیت = System.

یک بیان (نمایش) از برداشت صورت‎گرفته =  Model

.(R, ashby,  Stability and adaptation. Organizations: Systems, Control and Adaptation P.125)

دال» نیز می‎گوید هر مجموعه از عناصری که بتواند به نحوی بطور متداخل با یکدیگر عمل کند، به صورت سیستم نگریسته شود. کهکشان ها، قوه های مقننه و احزاب سیاسی هرکدام یک سیستم هستند .(R, A, Dahl, A Democratic Dilemma: System Effectiveness versus Citizen Participati, p.27)

تالکوت پارسونز» از پیشروان جامعه شناسی آمریکا، برای سیستم اجتماعی سه خصوصیت بیان می کند:

وجود روابط متقابل بین دو یا چند اجزا.

منظور داشتن نحوه رفتار احتمالی دیگر اجزا در رفتارهای مبتنی بر روابط متقابل.

 تعقیب اهداف مشترک.

به عقیده پارسونز، مجموعه ای که از سه خصوصیت فوق برخوردار باشد، یک سیستم اجتماعی ایجاد می کند (Talcott, Parsons, The Social System, p.214).

 Element
 Whole
برخی از تعاریف نظام از نگاه صاحبنظران به شرح زیر است:

«آیهالله جوادی آملی»: «نظام در نگاه اسلامی سطحی، تک بعدی یا منحصر به رفاه دنیایی نیست، بلکه راه و سیاستی می باشد که با احکام و قوانین الهی آمیخته شده است. در الگوی نظام‎سازی اسلامی، رشد در تمام ابعاد آن، فقط با محوریت رهبری و مدیریت الهی او پیگیری می شود» (عبدالله جوادی آملی، انتظار بشر از دین، ص۱۹۱).

«آیه الله علیرضا اعرافی»: «در اسلام قوانینی کلی وجود دارد که حالت تحلیلی دارد و حاکم بر منظومه های احکام است. در نظام به دنبال کشف قواعد تحلیلی هستیم که مبین نگاه اسلام به آن حوزه است؛ مثلاً در حوزه اقتصاد، مالکیت و ارزش آفرینی کار به چه معنا است» (علیرضا اعرافی، دروس خارج فقه نظام‎سازی، ص۱). «روح مسأله نظام این است که ما با یک تحلیل از این سطح رویین به عمق می رسیم که در این عمق، قواعد بنیادین است» (همان).

«آیه الله محسن اراکی»: «در تعریف نظام اجتماعی (نظام به معنای کلان) می توان چنین گفت: الگوی روابط متقابل و منظم حاکم بر جمعی از انسان های دارای هدف مشترک و برخوردار از رهبری و مدیریت مرکزی واحد (محسن اراکی، فقه نظام سیاسی اسلام (جهان بینی سیاسی)، ص۵۳).

«آیهالله دکتر مهدی هادوی تهرانی»: «اسلام  در هر زمینه  براساس  مکتب  خود مجموعه ای  از نهادهای  جهان شمول  را عرضه  می کند که  با یکدیگر روابطی  خاص  دارند و دستگاهی  هماهنگ  را تشکیل  می دهند که  بر اساس «مبانی»، تحقق بخش  «اهداف» خواهد بود. این  دستگاه  نهادهای  جهان شمول  در هر باب  را «نظام» می نامیم» (محمد مهدی هادوی تهرانی، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، ص۱۰۲).

«آیه الله عباس کعبی»: «نظام مجموعه  اجزای به هم پیوسته،  هماهنگ، مترتب بر هم و هدفمند است که انسان را به غایت خلقت نزدیک می کند» (عباس کعبی، «نظام‎سازی از منظر حقوق عمومی»، سخنرانی در همایش نظام‎سازی انقلاب اسلامی از منظر حقوق عمومی).

«حجه الاسلام والمسلمین میرباقری»: «فقه نظامات، احکام را به صورت یک «نظام» می بیند؛ یعنی احکامی نیستند که روی موضوعات منفصله جعل شده باشند، بلکه یک مجموعه به هم پیوسته هستند که یک کل یا سیستم یا نظام و پیوستار را به ما تحویل می دهند. این احکام که نظام واحدی را تشکیل می دهند، دارای یک مبنای واحد بوده و اگر محقق شوند، برآیند و منتجه واحدی خواهند داشت» (سیدمحمدمهدی میرباقری، «جلسات درس خارج فقه حکومتی» سایت فرهنگستان علوم: www. Isaq.ir).

«حجه الاسلام  و المسلمین عبدالحمید واسطی»: «نگرش نظام‎مند به دین؛ یعنی تحلیل گزاره های دین برای کشف سازه ها و فرآیندها در مقیاس کلان تمدن سازانه» (عبدالحمید واسطی، نگرش سیستمی به دین، ص۱۲۱). «سیستم یا شبکه، مجموعه ای از عناصر است که با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند و برای تحقق یک هدف در تلاش اند. در هر شبکه، تغییر هر جزء بر دیگر اجزاء و بر کل، تأثیر دارد و هیچیک از عناصر، اثری مستقل و جدا از مجموعه نمی گذارند و نمی پذیرند (همان، ص۸۹).

«حجه الاسلام  و المسلمین سعدی»: «اگر باور داریم که اسلام احتیاجات انسان را در عرصه های مختلف حیات او تأمین و مدیریت کرده است، باید معتقد باشیم این تأمین در قالب یک نظام که اجزای آن هماهنگ و سازگاری دارد، تدوین شده است و هماهنگی و سازگاری اندیشه، عقاید، الزامات، احکام، اخلاق و عرفان می توانند آن نظام را معرفی کنند» (حسینعلی سعدی، «فقه مضاف»، سخنرانی در همایش فقه حکومتی نظام‎ساز، ص۱۴۵).

«استاد علی صفایی»: «نظام جریانی است که به مجموعه های مرتبط هدفمند، معنا می دهد و آنها را تبیین و تحلیل می کند» (مسعود پورسیدآقایی، دین و نظام‎سازی در نگاه استاد صفایی، ص۱۲۵). «آنچه معمولاً در تعریف نظام آورده می شود، در حقیقت، مجموعه منظم است، نه نظام، نظام، عامل پیوند است» (همان، ص۱۲۷).

«حجه الاسلام پیروزمند»: «نظام مجموعه روابطی است که انسان ایجاد کرده تا در بستر آن روابط، جریان نیاز و ارضای نیاز شکل بگیرد» (علیرضا پیروزمند، «نظام‎سازی مبتنی بر مردم سالاری دینی»، ماهنامه فرهنگی ـ تحلیلی سوره اندیشه، ش۵۶، ص۱۱۲).

«حجه الاسلام سید عباس نبوی»: «نظام‏سازی عبارت است از: «ایجاد منسجم‏ترین و معقول‏ترین ساختار بین اجزای یک مجموعه که کوتاه‏ترین و سریع‏ترین مسیر به سوی هدف را موجب شود» (سیدعباس نبوی، «زمان و نظام‎سازی»، کیهان اندیشه، ش۶۷، ص۱۴). «هر سیستم کارآمدی از چهار رکن ۱. ساختار کلی، ۲. روابط پیوسته و منسجم، ۳. عقلانیت و ۴. سرعت در جهت هدف تشکیل می‏شود (همان، ص۱۶).

 Mixed Methods Research
Systematic
emerging design
constructivist approach
Core Category or Phenomenon
Causal Conditions
Context Conditions
Intervening Conditions
Strategies
Consequences

منابع و مآخذ

۱. قرآن کریم.

۲. نهج البلاغه.

۳. آذر، عادل، رجب زاده، علی، تصمیم‎گیری کاربردی رویکرد MADM، تهران: انتشارات نگاه دانش، ۱۳۹۰.

۴. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب [نسخه الکترونیکی]، ج۱۲، بیروت: انتشارات دار الصدر، چ۳، ۱۴۰۷ق.

۵. اراکی، محسن، فقه نظام سیاسی اسلام(جهان بینی سیاسی) [نسخه الکترونیکی]. تهران: انتشارات دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳.

۶. ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغه [نسخه الکترونیکی]، ج۱۴، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.

۷. اعرافی، علیرضا، دروس خارج فقه نظام‎سازی، قم: مؤسسه اشراق و عرفان، ۱۳۹۳.

۸. بازرگان، عباس، مقدمه ای بر روش های تحقیق کیفی و آمیخته: رویکردهای متداول در علوم رفتاری، تهران: انتشارات نشر دیدار، ۱۳۸۷.

۹. پورسیدآقایی، مسعود، دین و نظام‎سازی در نگاه استاد صفایی، قم: انتشارات لیله القدر، ۱۳۸۹.

۱۰. پیروزمند،  علیرضا، «نظام سازی مبتنی بر مردم سالاری دینی»،  ماهنامه فرهنگی ـ تحلیلی سوره اندیشه، ش۵۶، ۱۳۹۱.

۱۱. جوادی آملی، عبدالله، انتظار بشر از دین [نسخه الکترونیکی]، قم: اسراء، ۱۳۸۰.

۱۲. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح [نسخه الکترونیکی]، ج۵، بیروت: انتشارات دارالعلم للملایین، ۱۴۲۶ق.

۱۳. رضائیان، علی، تجزیه و تحلیل و طراحی سیستم، تهران: انتشارات سمت، چ۷، ۱۳۸۴.

۱۴. سعدی، حسینعلی، «فقه مضاف»، سخنرانی در همایش فقه حکومتی نظام‎ساز، قم: انتشارات مرکز تحقیقات بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق۷، ۱۳۹۲.

۱۵. صدر، سید محمدباقر، المدرسه القرآنیه [نسخه الکترونیکی]، ج۲، قم: نشرالمجمع العلمی للشهید الصدر، ۱۳۷۸.

۱۶. ————–، موسوعه الشهید الصدر [نسخه الکترونیکی]، قم: نشرالمجمع العلمی للشهید الصدر، ۱۳۷۵.

۱۷. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، ج۱و۲، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چ۵، ۱۳۷۴.

۱۸. طریحی، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین [نسخه الکترونیکی]، ج۶، تهران: انتشارات مرتضوی، چ۳، ۱۳۷۵.

۱۹. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین [نسخه الکترونیکی]، ج۸، قم: انتشارات نشر هجرت، چ۲، ۱۴۱۵ق.

۲۰.   کعبی، عباس، «نظام سازی از منظر حقوق عمومی»، سخنرانی در همایش نظام سازی انقلاب اسلامی از منظر حقوق عمومی، قم: همایش نظام سازی انقلاب اسلامی از منظر حقوق عمومی، ۱۳۹۲.

۲۱. میرباقری، سید محمد مهدی، «جلسات درس خارج فقه حکومتی»، سایت فرهنگستان علوم، قم:www.isaq.ir، ۱۳۹۲.

۲۲. نبوی،  سید عباس،  «فقه،  زمان و نظام‎سازی»، کیهان اندیشه،  ش۶۷،  مرداد و شهریور ۱۳۷۵.

۲۳. نقی‎پورفر، ولی الله، اصول مدیریت اسلامی و الگوهای آن (نسخه ۲۴)، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات مدیریت اسلامی، ۱۳۸۳.

۲۴. واسطی، عبدالحمید، نگرش سیستمی به دین، مشهد: مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، ۱۳۸۸.

۲۵. هادوی تهرانی،  محمد مهدی، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، قم: مؤسسه فرهنگی خانه خرد، ۱۳۷۷.

 26. Ackoff, R. L,  From mechanistic to social systemic thinking. Cambridge, MA: Pegasus Communications Inc, 2000.

 27. Ashby, R, Stability and adaptation. Organizations: Systems, Control and Adaptation, Volume 2. / [a Cura Di] Joseph A. Litterer, 1960.

 28. Ball, R. A, Sociology and General Systems Theory, The American Sociologist,1978.

 29. Creswell, J. W, Educational Research: Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research, University of Nebraska–Lincoln, 2005.

 30. Creswell, J. W. Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches, Second Edition, Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2003.

 31. Creswell, J. W; V. L. Plano Clark; M. L. Guttmann and E. E. Hanson, Advanced Mixed Methods Research Design. In A.Tashakkori and C. Teddlie (Eds.), Handbook of Mixed Methods in Social and Behavioral Research (pp. 209–240). Thousand Oaks, CA: Sage, 2003.

 32. Creswell, J., W. and V. L Plano Clark, Designing and Conducting Mixed Methods Research, London: Sage Publication Inc, 2007.

 33. Dahl, R. A, A Democratic Dilemma: System Effectiveness versus Citizen Participati«. Political Science Quarterly, 1994,  109, 1, 23-34.

 34. Parsons, Talcott, The Social System, Glencoe, Illinois: Free Press, 1951.

 35. Penna, Robert M, The Nonprofit Outcomes Toolbox, Wiley, 2011.

 36. Strauss, A., & Corbin, J, Basics of Qualitative Research: Grounded Theory Procedures and Techniques (2nd ed.), Thousand Oaks, CA: Sage, 1998.

 37. Tashakkori, A., and C. Teddlie. Handbook of Mixed Methods in Social and ehavioral Research, First Edition, Sage Publication Inc, 2003.

نویسندگان:

محمد عبدالحسین‎زاده: دانشجوی کارشناسی ارشد پیوسته معارف اسلامی دانشگاه امام صادق(ع).

 حسین بابایی‎مجرد:  استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

فصلنامه حکومت اسلامی شماره ۸۴

ادامه دارد…