نظام سازی قرآن‎بنیاد

در ادامه بطور مختصر مؤلفه ها و عناصر الگوی نظام سازی قرآنی بر اساس رهیافت نظام مند مطرح می شوند.

مقوله‎محوری نظام سازی قرآنی

پدیده ای که اساس فرآیند نظام سازی است، انسان است و کمال یافتگی نیز صورت ذهنی و ادراک اعتباری است که از او ایجاد شده است. «علامه طباطبایی» هم قبول ایجاد اجتماع و هم پذیرش عدالت اجتماعی توسط انسان را که نافی آزادی مطلق او نیز هست، از باب اضطرار می داند و نه مقتضای طبیعت انسان؛ چراکه اگر چنین بود این‎همه ظلم و نقض حقوق بشری اتفاق نمی افتاد (طباطبایی، ۱۳۷۴، ج۲، ص۱۷۶-۱۷۵).

اما اینکه چه علتی به عنوان مبنای این اضطرار بوده است، می توان گفت که علت اضطرار انسان به ایجاد اجتماع، تأمین جمعی نیازهایی است که به صورت فردی قابل رفع نیستند و همینطور تأمین نیازهایی است که از آنها به عنوان نیازهای اجتماعی می توان نام برد.

با توضیحی که داده شد و با مراجعه به مصاحبه های انجام‎شده، کارکرد نظام؛ یعنی آن اثر بلندمدتی که نظام سازی در مقام رفع نیاز یا نیازهای اجتماعی بر جای می گذارد را می توان «تربیت انسان کامل» و رشد و تعالی او دانست که برخوردار از سه شاخص ذیل است: ۱. رشد و تعالی دینی (برنامه ای)، ۲. رشد و تعالی ایمانی مؤمنان، ۳. رشد و تعالی اجتماعی.

شرایط علّی نظام سازی قرآنی

تشخیص و تبیین شرایط علی با شناسایی مؤلفه های مبادی قریبه، وسیطه و بعیده (هسته سخت یا پارادایم) تحقق خواهد یافت. جهت احداث نظام (نظام سازی) یا اصلاح نظام (بازنظام سازی) در زمان بحران، ضروری است که هسته سخت یا پارادایم یا چارچوب گفتمانی یا مبادی نظام، شناسایی و در صورت نیاز، اصلاح گردد.

 توضیح آنکه اگر یک نظام اجتماعی مشکل داشت تا جای ممکن، لازم است حلقه تئوریکی که گرداگرد هسته سخت آن نظام را فرا گرفته است، مورد بررسی و چالش قرار داد، اگر نتیجه بررسی و اصلاح، کل نظام را کارآمد نمود، دیگر لازم نیست که متعرض هسته سخت نظام شد، لکن اگر هنوز ناکارآمدی در نظام وجود داشت، ضروری است که هسته سخت نظام را تصحیح کرد. اما در مقام احداث نظام (اگر فرض ساخت نظام را بپذیریم) و یا کشف نظام (اگر فرض استکشاف نظام را بپذیریم) نیز مبادی آن باید به‎درستی منقح گردد. این معنا اهمیت علی مبادی سه گانه را در تحقق نظام نشان می‎دهد.

جهت اینکه مبادی نظام به مثابه علت تحقق رشد و تعالی تلقی شد، آن است که نگارندگان اعتقاد دارند رشد و تعالی در نظام اجتماعی رخ نخواهد داد، مگر از رهگذر نظام سازی و ساخت نظام (خواه این مهم با رویکرد مسأله محوری (سیر از پایین به بالا) تحقق یابد و خواه با رویکرد مبانی محوری (سیر از بالا به پایین) و نظام سازی الا و لابد با اصلاح مبادی سه گانه نظام رخ خواهد داد؛ چرا که نظام مسائل اسلامی نیز مستفاد از مبادی اسلامی خواهد بود.

 توضیح آنکه جهت نظام سازی می توان با نگاهی کلان و در بدو امر به تنقیح مبادی پرداخت و نظام را بر مبادی سوار کرد و از طرفی دیگر می توان متکی بر نظام مسائل به کشف نظام و سپس استخراج مبادی آن اهتمام نمود.

مبادی سه گانه هر نظام، معارف، اخلاقیات و قوانین هستند. اگر «کلانِ زندگی به عنوان عرصه نظام سازی» را موضوع بررسی کاربردی قرار دهیم، سه لایه فوق به صورت سه نظام زیر جلوه گر می شوند:

۱. نظام فکری (تبیین نگرش لازم به انسان، جهان، جامعه و زندگی).

۲. نظام فرهنگی و اخلاقی (تبیین روش ها، ابزارها و زمینه های لازم برای حرکت به سوی هدف زندگی).

۳. نظام قانونی (تبیین حدومرزهای لازم و جهت گیری های اصلی برای یک زندگی مطلوب).

راهبرد نظام سازی قرآنی

راهبرد، کنش ها یا برهم کنش های خاصی است که جهت تحقق پدیده‎محوری صورت می پذیرد. در این مقاله، راهبرد، همان نظام سازی تلقی شده است. مفاهیمی که از راهبرد منتزع هستند عبارتند از:

ماهیت نظام و نظام‎سازی قرآنی؛ در این بخش از ماهیت (چیستی) نظام و نظام سازی سخن گفته خواهد شد. اینکه نظام، مفهومی صرفاً ذهنی است یا امکان تطابق با مصداق خارجی خود را داراست؟ نظام، مفهوم ثانونیه فلسفی است یا از سنخ اعتباریات (اعتبار خاص) است؟ بطور خلاصه می‎توان بیان کرد که نظام، ساختاری ذهنی و اعتباری از قواعد و نهادهای مختص به اجزایی است که با ابتنای بر مبانی وضع شده و با حدوث رفتارهایی که در چارچوب خود مورد پذیرش قرار می دهد، جهت تحقق اهدافش (دواعی اش) در عالم خارج اثرگذار است.

اجزای نظام قرآنی؛ در شناخت اجزای نظام لازم است از یک سو به کشف اراده خداوند در حوزه تشریع توجه نمود و از سوی دیگر، به ساختاری که انسان ها اعتبار می کنند تا بر طبق اراده خداوند عمل کنند، اعتنا کرد. اجزای نظام را می توان موارد ذیل برشمرد: اراده خداوند، جایگاه ولی خدا، وضعیت موجود مردم جامعه، خصوصیات جامعه ایمانی، نهادهای مردمی و دولت و ساختار درون انسانها (روحیات و شخصیت انسانها).

ساحات نظام‎سازی قرآنی؛ بر اساس این اعتبارات مختلفی که از نظام سازی در میان اندیشه ورزان این حوزه صورت گرفته است، می توان از رویکرد اول نظام سازی اینگونه نام برد:

توصیفی؛ به معنای امکان سنجی نظام سازی، مطالعه دستاوردهای دیگران در نظام‎سازی و موضوع شناخت واقع شدن نظام.

هنجاری یا توصیه ای؛ به معنای کیفیت تحقق نظام سازی، مبانی و نیازها در نظام‎سازی و حکم شناخت واقع‎شدن نظام.

اما ساحت دیگری از نظام سازی نیز وجود دارد که ناظر به دو بعد ثبوتی و اثباتی این امر است. گاهی بر مبنای ایده  آل ها، مطلوبیت ها، شمولیت ها و ثابتات، سخن از ایجاد نظام می رود، لکن گاهی بر مبنای واقعیات، ظرفیت ها، زمینه ها و متغیرات از ایجاد نظام بحث می شود. هر کدام از این افق ها، سنخی و جنسی خاص از نظام سازی را در مقابل انسان قرار می دهد و قاعدتاً راهبردهای مختلفی را نیز جهت تحقق، طلب می کند. بنابراین، رویکرد دوم نظام سازی عبارت است از:

انتزاعی؛ در مقام ثبوت (نظام ایده  آل) و ناظر به بعد تدوین (تبیین ایده  آل ها در قالب احکام نبوتی یا مکتب) و ثابتات الگوهای رفتاری (بینش و ارزش).

انضمامی؛ در مقام اثبات (تکاملی و در نسبت ظرف اجتماع) و ناظر به بعد اجرا (توجه به اقتضائات زمان و مکان در قالب احکام امامتی و نظام که تعین مکتب است) و متغیرات الگوهای رفتاری (شکل الگو که مستفاد از عقل، عرف و سیره عقلاست).

محور نظام‎سازی قرآنی؛ محور نظام  و نظام سازی را می توان مواردی همچون نیاز انسان، بستر فرهنگ و ساختار ولایت دانست.

ویژگی‎های نظام‎سازی قرآنی؛ نظام سازی، حقیقتی پویا و تکلیف گراست. لذا در نظام مبتنی بر ولایت فقیه، متکی بر قید اطلاق، ولایت فقیه قابل تحلیل است و صد البته که اقتضای تکلیف گرایی پویایی و انعطاف نسبت به شرایط و عدم جزمیت بر یک مسیر واحد یا یک تاکتیک مشخص است. امر نظام سازی در نسبت بعد زمان، برخوردار از جاودانگی و در نسبت بعد مکان، برخوردار از جهان شمولی و در نسبت ابعاد و وجوه، کاملاً جامعیت دارد. نظام سازی، پدیده ای کارکردی و در نسبت نیاز است و همین ویژگی است که خصیصه رشددهندگی را نیز بدان اضافه می کند.

مؤلفه های زمینه ساز (مقتضی) نظام سازی قرآنی

مؤلفه های زمینه ساز نقش مقتضی را برای تحقق موجود ایفا می نمایند. فرآیند نظام‎سازی نیز مبتنی بر مقتضیاتی تحقق می یابد. یکی از مهمترین مقتضیات تحقق نظام‎سازی، تفکیک عناصر عام و جهان شمول دینی از عناصر خاص و موقعیتی آن است که از قضا دین را همین انفکاک، از شریعت ممتاز می کند. برخی دیگر از مؤلفه های زمینه ساز، نظام سازی قرآنی، شناسایی حقوق طبیعی (نیازهای طبیعی)، اجتهاد پویا (تفقه اجتماعی)، نیازسنجی، توجه به انسان و گرایش های طبیعی انسان است.

مؤلفه های مداخله گر (موانع) نظام سازی قرآنی

اگرچه شرایط مداخله گر را شرایط زمینه ای عمومی می دانند که بر راهبردها تأثیر می گذارند، لکن در نگاهی صحیح تر می توان شرایط مداخله گر را موانع تحقق راهبردها دانست. موانعی که برای تحقق راهبرد نظام سازی از جانب مصاحبه شوندگان مطرح می‎شوند، فقدان حجیت در نظام سازی، عدم تطابق قضایای اولیه و پایه، وجود تعارض (خواه مبدأ تعارض جهل باشد یا هوی و هوس)، عدم توجه به مقتضیات زمان، مکان و شرایط، عدم  جامعیت در مواجهه با پدیده ها، ساختار ذهنی نامطلوب در قبال حقایق، فقدان عزم عملی مشروع‎سازی هستند.

پیامدهای نظام سازی قرآنی

در ادبیات ارزیابی بطور معمول سه واژه را از یکدیگر جدا کرده و برای هر یک مفهوم مشخصی قائلند، این سه واژه عبارتند از «خروجی»،(۱)   «رهاورد»(2)   و «اثر»(3) (penna, 2011, p.142). ازآنجاکه کارکرد نظام را مجموعه فعالیت هایی است که جهت برآوردن نیاز یا نیازهای نظام انجام می گیرد، لذا مقوله‎محوری در کدگذاری‎محوری، کارکرد یا اثر نظام خواهیم دانست.

نتایج و خروجی هایی که از فرآیند نظام سازی حاصل می شوند، در قالب موارد زیر قرار می گیرند که عبارتند از:

۱. تدوین قوانین.

۲. اجرای تکالیف (قوانین).

۳. ارزیابی میزان تحقق اهداف متعین.

اما غیر از نتایج، پیامدهای دیگری نیز بر فرآیند نظام سازی بار می شود که به نام رهاوردها شناخته می شوند. رهاورد فرآیند نظام سازی، کارآمدسازی نظام است.

اولویت بندی مؤلفه های الگو با استفاده از روش TOPSIS

پس از بکارگیری روش داده‎بنیاد و رویکرد نظام‎مند «استراوس» و «کوربین»، مدل اولیه نظام سازی قرآن‎بنیاد ارائه شد و سپس مدل کشف‎شده به صورت پرسشنامه طراحی و در اختیار ۱۵ نفر از خبرگان قرار گرفت و مؤلفه‎های آن از نظر خبرگان سنجیده شد و اعتبار و اولویت آنها مشخص گردید.

با توجه به روش TOPSIS در گام چهارم جدول ایده آل مثبت و ایده آل منفی، نظرات خبرگان تهیه شد. در ادامه اولویت مؤلفه ها و شاخص های الگوی نظام سازی قرآنی از منظر خبرگان مشخص شد. در این مرحله گزینه‎ها بر اساس مقدار CL رتبه‎بندی می‎شوند. به عبارتی هر گزینه‎ای که CL بالاتری داشته باشد، رتبه بهتری کسب خواهد کرد. با نظرسنجی از خبرگان در مورد مؤلفه های الگوی نظام سازی قرآنی، مؤلفه‎های زیر در هریک از شاخص ها دارای بیشترین اولویت از منظر متخصصان هستند:

۱. اراده خداوند.

۲. نهادسازی.

۳. ابدیت و احساس حضور خدا.

۴. پویایی.

۵. رشددهندگی.

۶. رشد و تعالی اجتماعی.

۷. اعتقادات.

۸. احیای نهادهای دینی و تمدنی.

۹. فراموشی انسان و شؤونات او به عنوان جامعه هدف نظام‎سازی.

همچنین مؤلفه ها و شاخص های ذیل نیز از منظر خبرگان اعتبار و روایی(۴)    لازم بمنظور قرارگرفتن در الگوی نظام سازی قرآنی را دارا نمی باشد:

۱. فهم منطق ربط نظام‎ها.

۲. نظام‎شناسی.

۳. عدم تطابق قضایای اولیه و پایه.

۴. وجود تعارض (خواه مبدأ تعارض جهل باشد یا هوی و هوس).

۵. فهم‎شناسی.

۶. بازخوانی تمدن در کشورهای اسلامی بر اساس نظامات غربی.

نتیجه‎گیری

نظام سازی ناظر به دو ساحت تکوینیات، فطریات و طبیعیات از یک سو و اعتباریات و تشریعیات، از سوی دیگر قابل تقسیم است. آنچه بر حوزه اول باید نام گذارد، نظام‎شناسی است و آنچه در حوزه دوم باید نام نهاد به یک اعتبار، نظام یابی است. آنجا که به کشف نظام از منابع دینی (ادله دینی چون قرآن و سنت) اهتمام می شود و به اعتبار دیگر، نظام سازی است، آنجا که در منطقه الفراغ به دنبال مدل مطلوب نظام در اندیشه و اعتبارات بشری است.

بر اساس آنچه گفته شد، باید تأکید نمود که عینیت نظام در عالم خارج را می‎توان تحت عنوان نظام گزاری و نه نظام سازی بیان کرد. اما نظام سازی قرآنی نیز مبتنی بر تفکیکی که صورت گرفت، قابل تعریف است. نظام پژوهی قرآنی شامل نظام‎شناسی قرآنی، نظام‎یابی قرآنی و نظام سازی قرآنی می شود که ناظر به عرصه نظری و مفاهیم است و نظام‎گزاری ناظر به عرصه اجرایی و عملیاتی و تحقق نظام در عالم عین (خارج) است.

نظام شناسی قرآنی ناظر به شناخت قوانین تکوینی الهی است و علم به قوانین تکوینی، از منابع مختلف قابل برداشت است که یکی از منابع اصلی، قرآن مجید است؛ ضمن آنکه ابزار تحصیل علم نیز مطالعه آیات تدوین، مشاهده مخلوقات، تدبر در آیات کتاب تدوین و تکوین و … است.

نظام یابی قرآنی ناظر به کشف قوانین تشریعی است که حدود حرام و حلال الهی مشخص است. روش تحصیل علم در این مقام، اجتهاد است که یکی از منابع سه گانه آن، قرآن مجید است.

نظام سازی قرآنی ناظر به اعتباریات در حوزه غیر فطریات و غیر طبیعیات است. نظام آنچه در ساحت تکوین در طبیعت و فطرت مخلوقات به ودیعت گذارده شده در رویکرد نظام شناسی قابل تحقیق و تدقیق است، لکن آدمی مبتنی بر احساسات و دواعی خود و جهت رفع نیاز، دست به اعتباراتی نیز در منطقه مباحات که منطقه فراغت تفکرات و تأملات و کنش گری هاست می زند که در این منطقه، ضرورت ساخت و ایجاد نظام همگن و هم ساز کاملاً روشن است. جایگاه قرآن در ساحت نظام سازی کمک به تعیین نیازها و اضطرارها، تفکیک حقایق از اعتباریات و تأکید بر حقایق، جهت ایجاد شناخت درست آدمی از ساحت تکوین است.

نظام گزاری، ناظر به اجرای نظام های ساخته‎شده است. با رجوع در جوانب سه گانه نظام پژوهی و سهم هر یک در نظام گزاری باید گفت نظام شناسی هیچ  سهم مستقیمی در نظام گزاری ندارد جز آنکه حقایق لازم برای اعتبار را در خدمت نظام سازی قرار دهد.

نظام یابی در مقام تعیین حدود و چهارچوب های نظام سازی و کیفیت نظام گزاری (اجرای نظام در مقام عمل) نقش اساسی دارد. اما محمل اصلی نظام گزاری، نظام سازی است که به حوزه اعتباریات و نسبتی که این اعتبارات با نیازها و آثاری که از آنها مورد انتظار است بر می گردد. بدین جهت کمک شایانی را در اجرای نظام (نظام گزاری) می‎توان از قرآن مجید؛ همچون تعیین ملاکات، شواخص و مختصات جامعه هدف، ارائه الگوهای مطلوب اجرای نظام در طول تاریخ انبیا و معرفی اجزای سه گانه نظام؛ اعم از رهبر، جامعه ایمانی، جامعه جاهلی و فرآیند گذار از جامعه جاهلی به ایمانی توقع نمود.

برخی از پیشنهادات روش‎شناسانه در حوزه نظام‎سازی برای پژوهش های حوزه نظام سازی عبارتند از:

۱. شناسایی روش های مختلف تفسیری و ظرفیت‎سنجی این روش ها بمنظور بهره‎گیری در نظام سازی قرآنی.

۲. استخراج نظام مسائل صحیح در حوزه های مختلف و عرصه های علوم اجتماعی و نظام های اجتماعی و رجوع به قرآن بر اساس این نظام مسائل.

۳. برگزاری کرسی های آزاداندیشی بمنظور ارائه نظریات مختلف در حوزه نظام سازی قرآنی و تنقیح و تدقیق و واکاوی آن نظریات توسط علما و صاحبنظران.

۴. ضرورت طراحی تیم های پژوهشی برای انجام طرح های پژوهشی بلندمدت ده‎ساله بمنظور استخراج مفاهیم، خرده نظام ها و نظام های قرآنی.

۵. لزوم تمرکز پژوهشی بر روی یکی از خرده‎نظام ها و استخراج آن خرده‎نظام‎ها از قرآن و قراردادن آن به صورت پایلوت برای کشف دیگر نظام های قرآنی.

پیشنهادات مسأله شناسانه در حوزه نظام سازی عبارتند از:

۱. ضرورت برنامه‎ریزی برای ارتباط و تعامل بیش از پیش حوزویان و دانشگاهیان بمنظور فهم صحیح موضوع‎شناسی و مسأله‎شناسی به عنوان مقدمه لازم برای نظام سازی در عرصه های مختلف اجتماع.

۲. ضرورت تعامل با دستگاه ها و نهادهای دولتی و غیر دولتی بمنظور شناسایی نیازهای پژوهشی دینی آنان و لزوم طراحی پروژه های پژوهشی برای یافتن پرسش های آن دستگاه ها از قرآن و منابع دینی.

پیشنهادات مبانی شناسانه در حوزه نظام سازی نیز عبارتند از:

۱. لزوم استخراج مبانی علوم انسانی از قرآن به عنوان مقدمه لازم برای بحث نظام سازی قرآنی.

۲. کشف اصول نظام به عنوان مبنا و مقدمه‎ای برای طراحی و ساخت نظام های قرآنی در جامعه.

۳. فهم دقیق فلسفه علوم اجتماعی به عنوان ساحت و زیربنای اصلی بحث نظام سازی در حوزه های اجتماعی.

پی نوشت:

Output
Outcome
Impact

منابع و مآخذ

۱. قرآن کریم.

۲. نهج البلاغه.

۳. آذر، عادل، رجب زاده، علی، تصمیم‎گیری کاربردی رویکرد MADM، تهران: انتشارات نگاه دانش، ۱۳۹۰.

۴. ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب [نسخه الکترونیکی]، ج۱۲، بیروت: انتشارات دار الصدر، چ۳، ۱۴۰۷ق.

۵. اراکی، محسن، فقه نظام سیاسی اسلام(جهان بینی سیاسی) [نسخه الکترونیکی]. تهران: انتشارات دفتر نشر معارف، ۱۳۹۳.

۶. ازهری، محمد بن احمد، تهذیب اللغه [نسخه الکترونیکی]، ج۱۴، بیروت: انتشارات دار احیاء التراث العربی، ۱۴۱۲ق.

۷. اعرافی، علیرضا، دروس خارج فقه نظام‎سازی، قم: مؤسسه اشراق و عرفان، ۱۳۹۳.

۸. بازرگان، عباس، مقدمه ای بر روش های تحقیق کیفی و آمیخته: رویکردهای متداول در علوم رفتاری، تهران: انتشارات نشر دیدار، ۱۳۸۷.

۹. پورسیدآقایی، مسعود، دین و نظام‎سازی در نگاه استاد صفایی، قم: انتشارات لیله القدر، ۱۳۸۹.

۱۰. پیروزمند،  علیرضا، «نظام سازی مبتنی بر مردم سالاری دینی»،  ماهنامه فرهنگی ـ تحلیلی سوره اندیشه، ش۵۶، ۱۳۹۱.

۱۱. جوادی آملی، عبدالله، انتظار بشر از دین [نسخه الکترونیکی]، قم: اسراء، ۱۳۸۰.

۱۲. جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح [نسخه الکترونیکی]، ج۵، بیروت: انتشارات دارالعلم للملایین، ۱۴۲۶ق.

۱۳. رضائیان، علی، تجزیه و تحلیل و طراحی سیستم، تهران: انتشارات سمت، چ۷، ۱۳۸۴.

۱۴. سعدی، حسینعلی، «فقه مضاف»، سخنرانی در همایش فقه حکومتی نظام‎ساز، قم: انتشارات مرکز تحقیقات بسیج دانشجویی دانشگاه امام صادق۷، ۱۳۹۲.

۱۵. صدر، سید محمدباقر، المدرسه القرآنیه [نسخه الکترونیکی]، ج۲، قم: نشرالمجمع العلمی للشهید الصدر، ۱۳۷۸.

۱۶. ————–، موسوعه الشهید الصدر [نسخه الکترونیکی]، قم: نشرالمجمع العلمی للشهید الصدر، ۱۳۷۵.

۱۷. طباطبایی، سید محمد حسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمه محمدباقر موسوی همدانی، ج۱و۲، قم: دفتر انتشارات اسلامی، چ۵، ۱۳۷۴.

۱۸. طریحی، فخر الدین بن محمد، مجمع البحرین [نسخه الکترونیکی]، ج۶، تهران: انتشارات مرتضوی، چ۳، ۱۳۷۵.

۱۹. فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین [نسخه الکترونیکی]، ج۸، قم: انتشارات نشر هجرت، چ۲، ۱۴۱۵ق.

۲۰.   کعبی، عباس، «نظام سازی از منظر حقوق عمومی»، سخنرانی در همایش نظام سازی انقلاب اسلامی از منظر حقوق عمومی، قم: همایش نظام سازی انقلاب اسلامی از منظر حقوق عمومی، ۱۳۹۲.

۲۱. میرباقری، سید محمد مهدی، «جلسات درس خارج فقه حکومتی»، سایت فرهنگستان علوم، قم:www.isaq.ir، ۱۳۹۲.

۲۲. نبوی،  سید عباس،  «فقه،  زمان و نظام‎سازی»، کیهان اندیشه،  ش۶۷،  مرداد و شهریور ۱۳۷۵.

۲۳. نقی‎پورفر، ولی الله، اصول مدیریت اسلامی و الگوهای آن (نسخه ۲۴)، تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات مدیریت اسلامی، ۱۳۸۳.

۲۴. واسطی، عبدالحمید، نگرش سیستمی به دین، مشهد: مؤسسه مطالعات راهبردی علوم و معارف اسلام، ۱۳۸۸.

۲۵. هادوی تهرانی،  محمد مهدی، مکتب و نظام اقتصادی اسلام، قم: مؤسسه فرهنگی خانه خرد، ۱۳۷۷.

 26. Ackoff, R. L,  From mechanistic to social systemic thinking. Cambridge, MA: Pegasus Communications Inc, 2000.

 27. Ashby, R, Stability and adaptation. Organizations: Systems, Control and Adaptation, Volume 2. / [a Cura Di] Joseph A. Litterer, 1960.

 28. Ball, R. A, Sociology and General Systems Theory, The American Sociologist,1978.

 29. Creswell, J. W, Educational Research: Planning, Conducting, and Evaluating Quantitative and Qualitative Research, University of Nebraska–Lincoln, 2005.

 30. Creswell, J. W. Research Design: Qualitative, Quantitative, and Mixed Methods Approaches, Second Edition, Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2003.

 31. Creswell, J. W; V. L. Plano Clark; M. L. Guttmann and E. E. Hanson, Advanced Mixed Methods Research Design. In A.Tashakkori and C. Teddlie (Eds.), Handbook of Mixed Methods in Social and Behavioral Research (pp. 209–240). Thousand Oaks, CA: Sage, 2003.

 32. Creswell, J., W. and V. L Plano Clark, Designing and Conducting Mixed Methods Research, London: Sage Publication Inc, 2007.

 33. Dahl, R. A, A Democratic Dilemma: System Effectiveness versus Citizen Participati«. Political Science Quarterly, 1994,  109, 1, 23-34.

 34. Parsons, Talcott, The Social System, Glencoe, Illinois: Free Press, 1951.

 35. Penna, Robert M, The Nonprofit Outcomes Toolbox, Wiley, 2011.

 36. Strauss, A., & Corbin, J, Basics of Qualitative Research: Grounded Theory Procedures and Techniques (2nd ed.), Thousand Oaks, CA: Sage, 1998.

 37. Tashakkori, A., and C. Teddlie. Handbook of Mixed Methods in Social and ehavioral Research, First Edition, Sage Publication Inc, 2003.

نویسندگان:

محمد عبدالحسین‎زاده: دانشجوی کارشناسی ارشد پیوسته معارف اسلامی دانشگاه امام صادق(ع).

 حسین بابایی‎مجرد:  استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.

فصلنامه حکومت اسلامی شماره ۸۴

انتهای متن/