سرتوماس آرنولد مى‏نویسد:
«مسجد تنها یک عبادتگاه نبود، بلکه مرکزى بوده است براى حیات سیاسى، اجتماعى، پیامبر سفیران را در مسجد به حضور مى‏پذیرفت، شئون دولت را از مسجد اداره مى‏کرد و براى مردم در امور سیاسى و دینى از فراز منبر پیام مى‏فرستاد.»
   خلفاى بعد از پیامبر نیز سفرا را در مسجد به حضور مى‏پذیرفتند و قراردادهاى مهم دولتى و بین‏المللىدر ارتباط با مصالح عمومى در مسجد منعقد مى‏شد.
   مسجد در هر شهر و هر دیارى مرکز تجمع مسلمین و تلاقى افکار و عقاید آنان بوده و نیز به همین سبب بود که تعلیمات پیامبر اسلام و خلفا غالبا در مسجد مدینه صورت مى‏گرفت و همین سنت تا چند قرن باقىماند. در قرون نخست هر نوع تجمع سالمى در مسجد صورت مى‏گرفت. درهاى مسجد شب و روز باز بود،مردم عادى پس از اداى نماز ساعاتى براى ملاقات با دوستان، کسب اطلاعات و پرداختن به اخبار نو در محوطه مسجد باقى مى‏ماندند و صرفا یک مکان مذهبى به معناى مصطلح نبود، بلکه در آن فعالیت‏هاى فرهنگى و اجتماعى نیز صورت مى‏گرفت.
   علاوه‌بر ساخت و آبادانى ظاهرى مساجد پیامبر گرامى اسلام و ائمه هدى (علیهم‏السلام) سخنان گهربارى در وصف آبادکنندگان باطنى آن ایراد فرموده‏اند که به خوبى مکان شرافت و سترگى این جایگاه و پایگاه الهى را نمایان مى‏سازد، به عنوان نمونه به فرمایشات زیر بسنده مى‏کنیم.
– محبوب‏ترین جایگاه شهرها مساجد هستند.
– خداوند از آبادکنندگان مساجد آفات و بلیات را برداشته است.
– روندگان به سوى مساجد و علاقه‏مندان به آن داراى نور تمام و در سایه خداوند متعال در روز قیامتند.
– خداوند فرمود: آن که مرا دوست دارد مسجد را خانه و بست خود سازد، که آنجا خانه من و درگاه زیارت من است و من زیارت‏کننده خود را بزرگ شمرده و از او احسان دریغ نسازم.
– به جماعت در مسجد درآیید و یاد خدا کنید تا به غیر حساب وارد بهشت شوید.
– خداوند فرمود: اگر کسى مرا دوست دارد باید رسول را دوست بدارد و هر که رسولم را دوست دارد باید خاندان او را دوستدار باشد و هرکس خاندان رسول را دوست مى‏دارد باید قرآن را دوست بدارد و دوست‏دار قرآن باید مساجد را دوست بدارد که آن‏جا محضر من است، مبارک است و فرخنده و اهلش محفوظ است و ایمن، نمازگزارانش حاجت روا و من یاور و پشتیبان آن‏ها، اگر در راهش بمیرى ضامن بهشتت منم، میمون و مبارک و اهلش سعادتمند و خوشبخت، آن‏ها در پرستش و عبادت من، و من دربرآوردن خواست آن‏ها، آن‏ها در مسجد و خانه من، و من دنبال مشکل‏گشایى آنها.
ـ مسجد بارگاه خداست با پاکى و وقار به بارگاه الهى در آیید، با تواضع و فروتنى در خانه خدا قدم گذارید تا شیرینى مناجاتش را در کام خود بیابید و از جام رحمتش برخوردار گردید، هدایاى فراوان عطایت نماید و به زمین و طبقات آن فرمان دهد تا براى شما عبادت کنند.
مساجد و حکومت پهلوى
   از دوره احمدشاه تا پایان حکومت رضاشاه را مى‏توان دوره فترت و مهجوریت و مظلومیت مساجد نام نهاد، زیرا علاوه‌بر تهى شدن از آبادانى ظاهرى از آبادى باطنى که عبارت است از: حضور فعال مؤمنین در آن و فعالیت در جهت تهذیب، آموزش و نشر و گسترش اسلام و مقابله با دشمنان دین و تشریک مساعى در حل معضلات اجتماعى و سیاسى جامعه، خالى گردیده و یا آثار کمى در آن به چشم مى‏خورد. در پایان و زوال حکومت قاجاریه اوضاع اجتماعى و سیاسى و بى‏لیاقتى احمدشاه و… علت عمده این وضع بود و پس از روى کارآمدن رضاخان، دیکتاتورى مطلق وى و درگیرى شدید با مظاهر دینى و اسلامى و علماى مدافع آن و قلع و قمع و تبعید و حبس و قتل آن‏ها دلیل آن بود. جنایت فجیع رضاخان در تاریخ ۲۰ تا ۲۲ تیر ماه ۱۳۱۴ در مسجد گوهرشاد که عده کثیرى از مردم متدین و بى‏گناه مشهد به خاک و خون غلتیدند و علما دستگیر و شکنجه و عده‏اى تبعید و زندانى و برخى فرارى شدند از جمله نکبت‏بارترین سوابق پهلوى اول است. جلوگیرى از مجالس وعظ و خطابه و سخنرانى و روضه و عزادارىبراى اباعبداللّه‏ الحسین (علیه‏السلام) در مساجد و تکایا، محدود کردن، سرکوب نمودن علما و مردم متدین، تخریب و نابودى مساجد یابى اثر کردن و از خاصیت انداختن آن، اتحاد شکل لباس، صدور تصدیق با شرایط خاص براى روحانیون، تشکیل مؤسسه وعظ و خطابه در مقابل حوزه علمیه قم، تأسیس دانشکده معقول و منقول براى جذب روحانیون و خالى کردن حوزه‏ها از طلاب، برقرارى امتحانات خارج از حوزه علمیه براى طلاب، اجبارى کردن لباس‌هاى فرنگى براى مردان و کشف حجاب زنان و… گوشه‏اى از این اقدامات رسمى هستند۲۷ و حال آن که اقدامات مختلف دیگرى نیز به انجام رسیده که رسما نه اعلان شده و نه به صورت کتبى از آن مدرکى باقى مانده است. محمد شریف ‏رازى در تشریح وضع روحانیون و پایگاه‏هاى آن‏ها یعنى مساجد و مدارس دینى در زمان حکومت رضاخان مى‏نویسد: [«زمان آیت‏اللّه‏حائرى‌» مؤسس حوزه علمیه قم ] بى‏شباهت به زمان بنى‏امیه و حکومت حجاج‏بن‏یوسف ثقفى نبوده، چنانچه در آن زمان شیعیان آل على (علیه‏السلام) خوار و محکوم به اعدام بودند در زمان رضاشاه که معاصر با مرحوم آیت‏اللّه‏ حائرى(ره) بوده، نیز مؤمنین و پیروان آل‌محمد (صلى‏اللّه‏ علیه و آله) ذلیل و زبون بودند… چه مقدار از شیعیان فداکار و گویندگان نامى اسلام را چون آیت‏اللّه‏ حاج آقا نوراللّه‏ اصفهانى و برادرش حاج آقا جمال و حجت‏الاسلام بافقى و حاج آقا حسین قمى و علماى عالى قدر اسلام را تبعید و یا مسموم و مقتول و یا خانه‏نشین نموده و از مساجد و پست‏هاى دینى ساقط و ممنوع کردند. هر کس حرفى مى‏زد کلمه حقى مى‏گفت زبانش را از دهانش بیرون آورده و او را خفه مى‏کردند… مسجد خراب کردند، جلوى نماز جماعت را گرفتند، مردم را از رفتن به مسجد و… منع کردند… اذان  گفتن و قرآن خواندن و عزادارى نمودن  بر امام حسین (علیه‏السلام) را ممنوع کردند. از پستوى خانه‏ها روضه‌خوا‌ن‌ها و وعاظ و مستمعین را به دادگاه مى‏بردند و پرونده مى‏ساختند و محکوم به زندان و جریمه مى‏کردند… دولتى‏ها تصمیم و جدیتشان در به هم زدن حوزه علمیه و این عده محدود و معدود اهل علم بود و حقا هم کوتاهى نکردند، آنچه را که نکردند توانایى و قدرت آن را نداشتند و الا مضایقه از مقدور خود ننمودند. وقتى مرحوم حائرى در ذى قعده ۱۳۵۵ ه. ق (۱۳۱۵ ه. ش) پس از ۸۳ سال عمر دار فانى را وداع گفت… در صبح ۱۷ ذى قعده که خبر فوت ایشان در قم و تهران و سایر بلاد منتشر شد… اول کارى که نمود این بودکه نگذاشتند نصف روز هم براى آن فقید مجلس سوگوارى گذارده شود و آمدند و به خصوص علما و طلاب را متفرق کرده و مجلس فاتحه را در همان ساعت اول به هم زده، آن را جمع کردند و هر وقت به اهل علم مى‏رسیدند مى‏گفتند: «چرا شما معطل هستید، بزرگتان که مرد و از میان شما رفت دیگر چه مى‏خواهید، بروید از قم و متحدالشکل شوید و متفرق گردید، دوره آخوندى تمام شد.»
   این وقایع تلخ تا آخرین روزهاى سلطنت رضاخان ادامه داشت، تا این که انگلیس بنابر مصالح خود تصمیم به برکنارى او و جایگزینى پسرش محمدرضا گرفت، محمدرضا در شهریور سال ۱۳۲۰ بر جاى پدر نشست و دوره دوم دیکتاتورى پهلوى با انتصاب او به سلطنت آغاز شد. وى نیز همانند پدر تاجدارش در طول بیش از سى سال حکومت خود نسبت به آیین مقدس اسلام و پرچمداران آن یعنى روحانیت آگاه و مبارز و پایگاه‏هاى اسلام یعنى مساجد بدترین ظلم‏ها و جنایت‏ها را روا داشت و از قتل و شکنجه و بستن و تخریب مساجد فروگذار نکرد و در جهت برآوردن منافع و دستورات و خواست‏هاى اربابان انگلیسى و آمریکایى خود دریغ و مضایقه ننمود.
   منتهى با خروج رضاشاه از ایران و ایجاد آزادى نسبى که به واسطه هرج و مرج ناشى از جنگ جهانى دوم ایجاد شده بود و انتشار انواع و اقسام نشریاتى که به علت دیکتاتورى و اختناق رضاشاهى مجال چاپ و نشر نمى‏یافتند و بالا رفتن سواد و درک عمومى از اوضاع و حوادث و بروز روحانیت بیدار و آگاه و… محمدرضا هیچگاه نتوانست، پایگاه‏هاى مبارزه یعنى مساجد را قلع و قمع نماید و صداى حق‏طلبى و عدالت‏خواهى از این خانه‏هاى خدا تا پیروزى انقلاب اسلامى جارى و سارى بود، اگر چه که بسیارى از روحانیون و مردم مؤمن و متدین این مملکت بهاى آن را با جان و مال خود پرداختند.
   مبارزه با لایحه اصلاحات ارضى و اجتماع مردم در مسجد سید عزیزاللّه‏ در بازار تهران و کشتار مردم توسط رژیم، الغاء لایحه انجمن‏هاى ایالتى و ولایتى پس از تصویب آن در آذر ۱۳۴۱ به خاطر مبارزه و مقاومت سرسختانه علما و مردم و تجمع و اعتراض در مساجد و تکایا، به خاک و خون کشیدن طلاب مدرسه فیضیه در دوم فروردین ۱۳۴۲ و عکس‏‌العمل شدید امام خمینى (ره) و مردم متدین در ماه محرم سال مذکور به این جنایت و تجمع در مسجد هدایت و حاج ابوالفتح، واقعه ۱۵ خرداد سال ۴۲ و تظاهرات گسترده مردم در قم، وارمین و سایر شهرها علیه دستگیرى حضرت امام خمینى(ره) و قتل‏عام تظاهرکنندگان، سخنرانى امام علیه طرح مصونیت قضایى مستشاران آمریکایى (کاپیتولاسیون) و روشنگرى علما و روحانیون در مساجد و منابر و تبعید رهبر کبیر انقلاب اسلامى در ۱۳ آبان ۱۳۴۳ و… وقایع مهم و گسترده در سالهاى ۵۶ و ۵۷ و…
   در تمام این مبارزات نقش مساجد، نقش اساسى و بنیانى بوده و تجمع‏ها، تظاهرات، هماهنگى‏ها، چاپ و پخش اعلامیه‏ها، بیدارى و روشنگرى نسبت به توطئه‏هاى استعمار و رژیم وابسته به آن… از مساجد آغاز و در مساجد به انجام مى‏رسید. امام خمینى(ره) رهبر کبیر انقلاب اسلامى در این باره مى‏فرماید:
«… مسجد یک سنگر اسلامى است و محراب محل جنگ است، حرب است، این را مى‏خواهند از دست شما بگیرند… اینها از مسجد بد دیدند، خصوصا در این دو سه سال اخیر. در این دو سه سال اخیر، مسجد یک محلى بود که مردم را به نهضت و به قیام بر ضد ظلم تهییج مى‏کرد. اینها مى‏خواهند این سنگر را بگیرند… شیاطین دنبال این هستند که این اسلام را بشکنند، شیاطین آنچه که از اسلام دیدند از هیچى ندیدند… ما باید و نسل‏هاى آتیه باید متوجه باشند که این اسلام را حفظش کنند، در زیر پرچم اسلام مجتمع شوند و اسلام همه چیز دارد؛ اسلام هم دنیا دارد، هم آخرت دارد، اسلام همه بُعدها را نظر به آن دارد.»
«… مساجد در انقلاب اسلامى ایران، مرکز انقلاب و مرکز آشنایى مردم با اسلام و وظایف شرعى آنان درجهت پاسدارى از ارزش‏هاى والاى اسلام بوده است. مسجد محلى است که از آن باید امور اداره بشود. این مساجد بوده که این پیروزى را براى ملت ما درست کرد. این مراکز حساسى است که ملت باید به آن توجه داشته باشند. این طور نباشد که خیال کنیم حالا دیگر ما پیروز شدیم، دیگر مسجد مى‏خواهیم چه کنیم؟پیروزى ما براى اداره مسجد است.»
«شما باید هوشیار باشید که مسجدهایتان و محراب‏هایتان و منبرهایتان را حفظ کنید و بیشتر از سابق. شمایىکه این معجزه را از مسجد دیدید، حالا باید بروید دنبال این مرکز معجزه، نه رها کنید او را.»