پایگاه اطلاع رسانی خبرقم (قم‌نا) | مهدی هواسی: اگرچه نام قم با بارگاه نورانی کریمه اهل بیت حضرت فاطمه معصومه(س) و مسجد جمکران گره خورده است با این حال استان قم دارای اماکن تاریخی و جاذبه‌های گردشگری متعدد و منحصر به فردی است که در صورت معرفی صحیح در کنار ایجاد و یا توسعه زیرساخت‌های لازم، هرکدام‌ از این اماکن می‌تواند به قطبی در جذب گردگشگر و رونق بخشی به صنعت توریسم برای قم تبدیل شود.

یکی از این اماکن که هم بنایی تاریخی محسوب می‌شود و هم به نوعی موجب ایجاد جاذبه‌های طبیعی نموده است، سد کبار، در ۲۴ کیلومتری جنوب قم به دلیل داشتن ساختمانی قوسی‌شکل، از جمله مهم‌ترین سدهای قدیمی ایران و قدیمی‌ترین سد قوسی جهان به شمار می‌رود.

این سد با قدمتی هفتصد ساله متعلق به دوره ایلخانی و قرن هفتم و هشتم هجری قمری است که روی رودخانه کبار ساخته شده و در دوره‌های مختلف از جمله دوره صفوی تعمیر شده و مورد بازسازی قرار گرفته است و در سال ۱۳۷۹، در فهرست آثار ملی کشور رسیده‌ است.

مشخصات سد کبار

این سد دارای یک برج آبگیر است که آب را از این طریق به قسمت زیرین منتقل می‌کند. همچنین در کنار حفره خروجی نیز کانالی در دامنه سنگی کوه در سطحی بالاتر از بستر رودخانه تعبیه شده است که آب را به سطوح مرتفع‌تر منتقل می‌کند. پی‌سازی سد در کوه انجام شده و شالوده دیواره در شکاف به وجود آمده قرار گرفته که از آب بند مناسبی برخوردار است.

محمد دانشور در گفت‌وگویی سد کبار را نمادی از هوش تاریخی و مهندسی ایرانیان در ساخت سازه‌های این چنینی عنوان کرد و در ادامه افزود: با توجه به قدمت تاریخی سد کبار از دیگر نکات جالب در خصوص این سد، محاسبات دقیقی که در زمینه سازه طاق ضربی و انتقال بار به جناحین است که به جرات می‌توان گفت که برای اولین بار توسط ایرانیان صورت گرفته است.

مدیر بهره‌برداری و نگهداری از تاسیسات آبی شرکت آب منطقه‌ای استان قم با بیان این که طول تاج سد کبار ۵۵ متر و ارتفاع آن ۲۶ متر از کف رودخانه است، تصریح کرد: جنس بدنه سازه از سنگ و ملات و ملات ساروج، ترکیبی از آهک، خاکستر، سفیده تخم مرغ و ماسه است، که از این ملات در گذشته به خصوص در سازه‌های آبی استفاده می‌شده و پس از گذشت هفت صد سال خود را حفظ کرده است.

کاربردهای سد کبار

از فواید این سد می‌توان به آبیاری کردن دشت کبار در نزدیکی روستای زنبورک و تغذیه قنات‌های پائین دست و علاوه بر این به عنوان منبعی برای تامین آب‌ دو آب‌انبار کاروانسرای پاسنگان اشاره کرد. کاروانسرای پاسنگان از جمله کاروانسراهای آجری و سنگی است که به دستور شاه عباس صفوی در نزدیکی سد کبار بنا شده است.

دانشور یکی از مزیت‌های سد کبار را آب گوارا و شیرین آن دانست و در ادامه خاطرنشان کرد: سد کبار منبع خوبی برای آب شرب مردم آن بخش بوده است و با توجه به این که قم منطقه‌ای با آب زیرزمینی شور است، وجود چنین آبی در این منطقه آن را در دسته آب شیرین قرارداده است.

وی تصریح کرد: بیشترین مصارف سد نیز در حوزه کشاورزی، مهار سیلاب و تغذیه مصنوعی است و با تغذیه مصنوعی که در این سد انجام می‌شود؛ در سال‌های پر آب، قنات‌های پایین دست نیز که در بخش کشاورزی فعال است وضعیت خوبی پیدا می‌کنند.

بی‌توجهی به ظرفیت گردشگری سد کبار

یک کارشناس میراث فرهنگی نیز در گفت‌وگو با قم‌نا، فقدان درک صحیح از ظرفیت‌های گردشگری در قم را یکی از عوامل مهجور ماندن جاذبه‌های گردشگری در قم قلمداد کرد و در این خصوص اظهار داشت: نگاه اعورانه به صنعت گردشگری در قم باعث شده است تا جاذبه‌های گردشگری در استان قم به اماکن مذهبی منحصر بماند.

علی محمودنیا وضعیت اسف‌بار راههای دسترسی به سد کبار را نمونه‌ای از بی‌توجهی به ظرفیت‌های گردشگری در استان قم توصیف کرد و سپس ادامه داد: این بی‌توجهی باعث شده است تا استان قم به رغم دارا بودن ظرفیت‌های گردشگری فراوان، در توسعه اقتصادی مرتبط با این زمینه نقش به خصوصی را ایفا نکند.

وی با اشاره به ظرفیت‌های سد کبار گفت: سد کبار در فصول مختلف سال به ویژه فصل بهار، جلوه‌های زیبایی از طبیعت قم را به همگان عرضه می‌کند و محل مناسبی برای اتراق خانواده‌ها و فرار آنان از تنش‌ها و استرس‌های فضاهای شهری است و در صورت ایجاد زیرساخت‌های مناسب، جذب سرمایه‌گذار بخش خصوصی و حمایت از آن، این سد می‌تواند به یکی از کانون‌های تفرج‌گاهی استان قم برای شهروندان قمی و گردشگران سایر استان‌ها تبدیل شود.

خاک خشک‌سالی بر سر کبار

کاهش بارش نزولات جوی طی دو سال‌ اخیر باعث کاهش چشمگیر ظرفیت سدهای تامین کننده آب استان قم از جمله سد کبار شده است.

اگرچه مقصر اصلی کم‌آبی متوجه نزولات جوی است؛ با این حال در این بین نمی‌توان نقش سیاست‌های نابخردانه در ایجاد چا‌ه‌های آب و برداشت بی‌رویه از آنها در کنار ایجاد صنایع و محصولات آب‌بر را نادیده گرفت.

افزایش چا‌ه‌های زیرزمینی و برداشت بی‌رویه آب جهت مصارف کشاورزی در روستاههای بالادست رودخانه کبار باعث کم آب شدن و خشک شدن این رودخانه شده است. به طوری که این رودخانه دیگر توان تغذیه سد کبار را ندارد و چشم کبار به بارش‌های شدید و ایجاد سیلاب امیدوار است.

راههای دسترسی به سد کبار

برای دسترسی به سد کبار سه مسیر وجود دارد که اولین مسیر آن از ۱۵ کیلومتری جاده قدیم قم به سمت کاشان و بعد از پادگان خیبر منشعب می‌شود و در واقع مسیر جاده معدن زنبورک است.

دومین مسیر دسترسی به سد کبار در کیلومتر ۲۰ جاده قدیم قم به سمت کاشان قرار دارد. این مسیر از کنار کاروانسرای تاریخی پاسنگان، سپس روستای زنبورک عبور می‌کند و در نهایت به سد کبار ختم می‌شود.

سومین مسیر نیز در جاده قم کهک و پس از روستای خورآباد قرار دارد.در این مسیر علاوه بر مزارع سرسبز خورآباد، محوطه تاریخی امامزاده سلیمان، محوطه تاریخی تپه صرم و دره بومبا نیز واقع شده است. این مسیر در نهایت به سمت قسمت پشت، سیل بندها و بالادست سد کبار می‌رسد.