از مقام عصمت که (تنها مخصوص چهارده تن می‌باشد و از زنان تنها حضرت فاطمه(س) دارای این مقام می‌باشد) بگذریم، حضرت معصومه(س) از جمله زنانی است که می‌توان ادعا کرد که تلألو معصوم است؛ زنان اندکی ظرفیت آن را داشتند که بیشترین بهره را از فروغ جاودان الهی و نور ولایت، دریافت کنند و بتوانند خود را در کمالات معنوی اندکی پایین‌تر از معصومان(ع) بسازند، بسان حضرت زینب کبری و حضرت معصومه(س) (۱) بنا به مقتضای عبارت معروف «أهل البیت أدری بما فی البیت» اهل خانه از آنچه که در خانه می‌گذرد، بیشتر از دیگران می‌دانند، بهتر است آن بانوی بزرگ را از زبان امامان معصوم(ع) بشناسیم.
امام صادق(ع)  فرمود: خدا حرمی دارد و آن مکه است، پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ حرمی دارد و آن مدینه است، امیرالمؤمنین(ع) حرمی دارد و آن کوفه است… بهشت هشت در دارد که سه تای آن از قم است؛ در این شهر زنی از فرزندان من از دنیا می‌رود، نام او فاطمه دختر موسی(ع) است و با شفاعت او همه شیعیان من روانه بهشت می‌شوند.(۲)
شهر قم مدفن تعداد زیادی از امام زادگان است و هر کدام دارای مقامات بس والایی هستند، اما ائمه(ع) تنها از اهمیت شخصیت و زیارت دختر موسی بن جعفر(س) سخن گفته‌اند که این خود نشانگر عظمت معنوی این بانوی بزرگ است.
یکی دیگر از نشانه‌های شخصیت آن حضرت داشتن زیارت‌نامه مخصوص بسان پیامبر(ص)و امامان(ع) است، در حالی که در آرامگاه‌های دیگر امام زادگان به طور معمول خواندن فاتحه مرسوم است. چند نکته در زمینه شخصیت آن بانوی بزرگ در‌خور توجه است:
۱ – مسافرت ایشان پس از هجرت اجباری برادر بزرگوارش امام رضا(ع) به سمت ایران به جهت دیدار با برادر، اما آنگونه که مورخان نوشته‌اند این مسافرت به سرانجام نرسید و حضرت معصومه با رسیدن به ساوه بیمار شد و دستور داد او را به قم ببرند و در همین شهر بود که جان را به جان آفرین تسلیم کرد.(۳)
حرکت آن حضرت از مدینه به سمت ایران با این مسیر طولانی و به جان خریدن همه سختی‌های مسافرت مخصوصاً خطراتی که از ناحیه حکومت مأمون، آن حضرت را تهدید می‌کرد حاکی از شخصیت سیاسی و اجتماعی این بانوی بزرگ است.
۲ – در این مسافرت آنگاه که مریض شد و از دستیابی به امام رضا(ع)  مأیوس گردید با توجه به آگاهی او از موقعیت آینده قم و مرکزیت فرهنگی آن دستور داد او را به قم ببرند تا پس از پرواز روح بلندش به سوی ملکوت، حرم بهشت گونه‌اش مأمن عاشقان اهل بیت(ع) قرار گیرد.
این تصمیم یعنی دستور برای رسیدن به قم، حاکی از داشتن دید فرهنگی دختر موسی بن‌جعفر(س) است. در این راستا وقتی زندگی‌نامه آن حضرت را مطالعه کنیم درمی‌یابیم که یکی از القاب مشهور آن حضرت «محدثه»(۴) است، وی روایاتی را از اجداد طاهرینش نقل کرده، همچنین جمعی از ارباب علم حدیث از او نقل حدیث کرده‌اند؛ از آن جمله می‌توان به روایتی که آن حضرت در سلسله سند هست و به خبر مسلسل به فواطم(۵) مشهور شده اشاره کرد:
بکر بن احمد قصری از فاطمه دختر امام رضا(ع) و او از فاطمه (حضرت معصومه) و زینب و ام‌کلثوم دختران امام کاظم(ع) و آنان از فاطمه دختر امام صادق(ع) روایت کرده‌اند و سند این حدیث به حضرت فاطمه زهرا(س) می‌رسد که فرمود: آیا فراموش کرده‌اید فرمایش رسول خدا(ص) را در روز عید غدیر که فرمود: «من کنت مولاه فهذا علی مولاه».(۶)
و همچنین روایت دیگری با همین سلسله سند که به حدیث معراج مربوط است.(۷)
نتیجه:
۱ . حضرت معصومه(س) دارای شخصیتی معنوی و ارزنده است همان‌گونه که از سخنان معصومان(ع) استفاده می‌شود.
۲ . بعد سیاسی و فرهنگی شخصیت حضرت معصومه(س) نیز قابل توجه است، همان گونه که از زندگی‌نامه آن حضرت قابل استفاده است.
 ــــــــــــــــــــــــــــــــ
پی‌نوشت‌ها:
۱. حکیمی، محمد،‌حضرت معصومه و شهر قم، معاصر، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، چاپ دوم، ۱۳۷۶، ص ۴۱.
۲. قمی، عباس، سفینه البحار، ج ۲، ص ۳۷۶.
۳. قمی‌، عباس، همان، ص ۳۷۶؛ حکیمی، محمد، حضرت معصومه و شهر قم، ص ۴۱ – ۴۰.
۴. محمدحسون؛ ام علی مشکور، اعلام النساء‌المومنات، انتشارات اسوه، چاپ اول، ۱۴۱۱ هـ . ق، ص ۵۷۷.
۵. قمی، عباس، همان، واژه شیع و فطم.
۶. شافعی، شمس‌الدین محمد، اسنی المطالب، مکتبه الامام امیرالمؤمنین، اصفهان، ص ۵۰.
۷. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، داراحیاء‌التراث العربی، بیروت، ج ۶۵، ص ۷۶، ح ۱۳۶.
* مرکز مطالعات و پاسخگویی
به شبهات حوزه علمیه قم