به گزارش پایگاه اطلاع رسانی خبر قم به نقل از خبرگزاری تسنیم از قم، اخلاق مهندسی یکی از شاخه‌های مطالعات اخلاق کاربردی است که به وظایف عملی و نیز چالش‌های اخلاق مهندسان می‌پردازد، اخلاق مهندسی در کشور برطرف کننده مسائل و مشکلاتی است که باید از سوی مسئولان مورد توجه قرار گیرد از جمله راه‌کارهای این حوزه بومی‌سازی فناوری و توجه به شاخص‌های توسعه پایدار و توسعه انسانی است.

بر این اساس با گنجاندن آموزش اخلاق مهندسی در نظام آموزش حرفه‌ای مهندسان، آموزش مردم نسبت به سطحی از وظایف و اصول مهندسی و تشکیل کمیته اخلاقی در سازمان نظام‌ مهندسی برای ارتقای اخلاق مهندسی می‌توان به توسعه این علم و پیاده‌سازی آن در حرفه مهندسی در کشور پرداخت، در این رابطه به گفت‌وگو با حجت‌الاسلام‌ والمسلمین حسن بوسلیکی عضو هیئت‌ علمی موسسه آموزش عالی اخلاق و تربیت پرداخته‌ایم.

تسنیم: تعریفی از اخلاق مهندسی ارائه فرمایید؟

اخلاق مهندسی شاخه‌ای از مطالعات اخلاق کاربردی است که به کدها و چالش‌های اخلاقی حرفه مهندسی می‌پردازد. به‌عبارت‌دیگر، اخلاق مهندسی به وظایف عملی و نیز چالش‌های اخلاقی مهندسان می‌پردازد و تلاش می‌کند با این چالش‌ها مواجهه اساسی کند.

یک مهندس ممکن است در موقعیت شغلی خود، در موقعیت‌های مختلف مهندسی، مدیریت، حسابداری و غیره قرار گیرد، اخلاق مهندسی مسائل مهندسان را از آن حیث که در موقعیت مهندسی یعنی در موقعیت‌های سه‌گانه طراحی،‌ اجرا و نظارت باشند مورد بررسی قرار می‌دهد.

تسنیم: توجه به اخلاق مهندسی در کشور ما چه مشکلاتی را می‌تواند برطرف کند؟

از آنجا که فعالیت مهندسان در حوزه‌های توسعه پایدار، شاخص‌های توسعه انسانی و بومی‌سازی فناوری تأثیرگذار است، می‌توان گفت از همین منظرها مراعات اخلاق در آن ضرورت دارد.

در بحث توسعه پایدار تلاش بر این است که زمینه توسعه برای نسل حاضر را فراهم کرد،‌ بدون اینکه زمینه توسعه نسل‌های ‌آینده را از بین برد.

این مسئله به‌صورت جدی با بهره‌برداری از منابع طبیعی ارتباط می‌یابد. به‌عبارت‌ دیگر، مباحث مربوط به اخلاق محیط‌زیست و نیز عدالت بین‌ نسلی در این حوزه مطرح می‌شود. مهندسان می‌توانند طراحی‌های خود را به سمت بهره‌گیری از انرژی‌های پاک و تجدید پذیر سوق داده و طراحی برای بهینه‌سازی در مصرف انرژی در عرصه توسعه پایدار نقش ویژه‌ای ایفا کنند.

البته این بحث تنها با طراحی ابزار و ماشین‌ها مرتبط نیست، حتی طراحی‌های شهری و راه‌سازی نیز مرتبط است، چه‌بسا مهندس بتواند با طراحی و اجرای یک پل، مسیر طولانی بین دو نقطه را کوتاه کرده و در مصرف انرژی صرفه‌جویی ایجاد کند. بحث بهینه‌سازی مصرف انرژی ابعاد گسترده‌ای دارد که اکثراً با فعالیت‌های مهندسان مربوط هستند.

با پیگیری و نظریه‌پردازی امثال آمارتیا سِن، امروزه به‌جای تولید ناخالص ملی که مستقیماً به ثروت مادی توجه دارد، شاخص‌های توسعه انسانی به‌عنوان معیاری برای رشد اقتصادی کشورها مطرح هستند. این شاخص‌ها با کمیت و کیفیت زندگی انسان‌ها مرتبط هستند، بنابراین کاملاً ابعاد اخلاقی دارند. مهندسان با طراحی‌ها و توسعه امکانات زمینه ارتقای شاخص‌های توسعه انسانی را فراهم می‌کنند. مثلاً‌ با طراحی و توسعه ابزار ارتباط‌ جمعی و ایجاد شبکه اطلاعات زمینه افزایش سواد و آگاهی مردم فراهم می‌شود.

فناوری وارداتی به‌ ناچار بخشی از ارزش‌های فرهنگی کشور صادرکننده را به کشورهای واردکننده منتقل می‌کنند. یکی از عرصه‌های فعالیت مهندسان بومی‌سازی این فناوری‌ها و بازتولید آن‌ها به‌گونه‌ای است که ارزش‌های ملی را حفظ کرده و اثر نفوذ فرهنگ کشور دیگر را کاهش دهند.

برای مثال چه‌بسا فناوری خاصی برای کاهش وزن مصالح ساختمانی و مقاوم‌سازی سازه‌ها در برابر تنش به کشور وارد شود که نتیجه به‌کارگیری آن در ساخت مجتمع‌های فرهنگی، این باشد که ارتباط صوتی میان طبقات و همسایه‌ها بیشتر شود و در نتیجه حریم خصوصی و نیز حریم عفاف و حیا که میان همسایه‌ها وجود دارد، تا حدودی آسیب ببیند. در این موارد مهندسان می‌توانند با بازتولید همان مصالح یا با طراحی خاصی در به‌کارگیری آن فناوری این اثر فرهنگی را کاهش دهند.

تسنیم: چگونه می‌توان به توسعه این علم و پیاده‌سازی آن در حرفه مهندسی در کشور پرداخت؟

راه‌هایی همچون گنجاندن آموزش اخلاق مهندسی در نظام آموزش حرفه‌ای مهندسان، آموزش مردم نسبت به سطحی از وظایف و اصول مهندسی و تشکیل کمیته اخلاقی در سازمان نظام‌مهندسی برای ارتقای اخلاق مهندسی مفید هستند.

گنجاندن آموزش اخلاق مهندسی در نظام آموزش حرفه‌ای مهندسان در دوره‌های تحصیلات دانشگاهی و یا دوره‌های پودمانی و در حال خدمت یکی از این راه‌ها است، بخشی از بی‌اخلاقی‌ها ناشی از ناآگاهی از وظایف دقیق اخلاقی و یا ناآگاهی از تبعات سهل‌انگاری در وظایف اخلاقی به‌ظاهر بی‌اهمیت است. می‌توان با آموزش این خلأ را پر کرد. همچنین بخشی از چالش‌های اخلاقی مهندسان به دو راهی‌های اخلاقی مربوط است که مواجهه اصولی با این دو راهی‌ها نیازمند آموزش است.

راه دیگر ارتقای اخلاقی مهندسی مفید آموزش مردم نسبت به سطحی از وظایف و اصول مهندسی است، بخشی از بداخلاقی‌ها در بستر ناآگاهی مردم از وظایف یک مهندس است. اگر مردم بدانند یک مهندس به‌صورت کلی چه وظایفی دارد و تخطی از این وظایف چه آسیب‌های احتمالی برای خود مردم (به‌عنوان مشتریان مهندسان) دارد، یک نظارت عمومی بر کار مهندسان اتفاق می‌افتد و به‌نوعی فشار اجتماعی برای مراعات اخلاق مهندسی شکل می‌گیرد.

این فشار اجتماعی هر چند انگیزه بیرونی است و ارزش اخلاقی اصیل تلقی نمی‌شود، ولی تقریباً‌ در همه عرصه‌های اخلاق اجتماعی گریزی از آن نیست و نمی‌توان بر روی انگیزه‌های درونی افراد خیلی حساب باز کرد.

همچنین کمیته‌ اخلاقی در هر سازمانی یک تدبیر ساختاری برای ارتقای اخلاق در آن سازمان است. کمیته اخلاقی کارکردهای فراوانی دارد که ازجمله آن‌ها بررسی چالش‌های اخلاقی و پیشنهاد راه‌حل‌های مناسب به مهندسان است.

از دیگر کارکردهای این کمیته پایش وضعیت اخلاق در حرفه و نیز ریشه‌یابی بداخلاقی‌های احتمالی هست. وظایف و کارکردهای کمیته اخلاقی فراتر از آن است که بتوان در این مجال به‌تفصیل مطرح کرد. تشکیل این کمیته می‌تواند دغدغه اخلاقی در جامعه مهندسان را افزایش و اعتماد عمومی به حرفه مهندسی را ارتقا دهد.

تسنیم: بومی‌سازی اخلاق مهندسی و روش‌های تحقق آن در کشورمان عنوان کنید.

شناسایی مسائل بومی، تشکیل کمیته اخلاقی داخلی و ارتباط با مراکز متناظر در سطح جهانی و توجه جدی به بافت‌گرایی در اخلاق مهندسی پیشنهاد‌هایی است که برای بومی‌سازی اخلاق مهندسی مفید هستند.

هر حوزه مطالعاتی نیازمند نظام مسائل است که با بررسی آن مسائل و یافتن پاسخ‌های مناسب برای آن‌ها، آن حوزه مطالعاتی شکل می‌گیرد. بنابراین یکی از مهم‌ترین راه‌ها برای بومی‌سازی اخلاق مهندسی این است که ما مسائل و چالش‌های بومی خودمان را در این عرصه شناسایی کنیم و تلاش کنیم پاسخ‌های درخور برای آن‌ها بیابیم. البته بخشی از این مسائل با مسائل جهانی مرتبط هستند، بخشی با مسائل کشورهای دیگر مشابه هستند، بخشی نیز خاص جامعه خودمان هستند.

نهادهای جهانی اخلاق مهندسی نوعاً به مسائل جهانی و مشترک کشورها می‌پردازند، برای برجسته کردن مسائل بومی، لازم است کمیته ملی اخلاق مهندسی تشکیل شود تا بتواند در کنار مسائل مشترک جهانی، مسائل داخلی و بومی را بررسی کند.

تصمیم‌گیری اخلاقی و یافتن راه‌های مؤثر برای مسائل و چالش‌های اخلاقی، کاملاً وابسته به بافت هر مسئله است. در مورد مسائل اخلاق مهندسی، بافت فرهنگی و دینی، بافت اقتصادی، بافت سیاسی و بافت حقوقی باید در نظر گرفته شوند. چه‌بسا مسئله‌ای واحد در کشوری با بافت خاص خودش پاسخی داشته باشد ولی در کشور دیگر با بافتی متفاوت پاسخی دیگر بیابد.